Metodyka nauczania języka angielskiego w kształceniu zintegrowanym

Numer JOwS: 
str. 98

Nauczanie dzieci języka obcego stało się w ciągu ostatniego dziesięciolecia bardzo popularne, zanim jeszcze drugi język został ustawowo wprowadzony jako obowiązkowy w klasach 0-III. Na pewno na to pozytywne zjawisko mają wpływ otwarcie granic oraz współpraca międzynarodowa. Ożywienie debaty glottodydaktycznej spowodowała także obserwacja dzieci imigrantów, które z niezwykłą lekkością nabywają biegłości w posługiwaniu się językiem obcym.

Korzyści wypływające z dwujęzyczności

Biegła znajomość drugiego języka wpływa korzystnie na rozwój jednostki na różnych poziomach. Najbardziej oczywisty i często podkreślany jest rozwój społeczny – możliwość komunikowania się z osobami z różnych kręgów kulturowych, co implikuje bogatsze doświadczenie i perspektywy zawodowe. Jednak chciałabym skupić się tutaj na korzyściach mniej oczywistych. Dzięki nauczaniu zorganizowanemu uczeń osiąga zdolności językowe, które zostały nazwane CALP (ang. cognitive/academic language proficiency – poznawczo-akademicka sprawność językowa), skupione wokół umiejętności czytania i pisania (por. McLaughlin 2007). Dzieci szkolne, w odróżnieniu od tych, które uczą się języka poza szkołą, w warunkach naturalnych, są bardziej świadome narzędzia, którym się posługują, znają reguły rządzące językiem i znają zastosowanie różnych form gramatycznych. Dzięki tym zdolnościom metajęzykowym mogą bardzo świadomie budować (lub sterować) swoje wypowiedzi oraz być bardziej twórcze językowo.

W Kanadzie przeprowadzono badania na dzieciach angielsko-francuskich oraz jednojęzycznych dzieciach francuskich. Stwierdzono, że: 

dzieci dwujęzyczne osiągnęły znacząco lepsze wyniki w testach inteligencji, zwłaszcza takich, które wymagały reorganizacji relacji i pojęć. Autorzy wysunęli na tej podstawie hipotezę, iż dzieci dwujęzyczne konceptualizują znaczenia zewnętrzne w kategoriach właściwości ogólnych, bez uciekania się do symboli językowych, właśnie dlatego, że dysponują dwoma symbolami w odniesieniu do każdego przedmiotu. W rezultacie posługują się one pojęciami abstrakcyjnymi i relacjami sprawniej niż dzieci jednojęzyczne (McLaughlin 2007:156).

Osoby dwujęzyczne mają również lepszą zdolność selekcji nieistotnych informacji, co szczególnie rzutuje na procesy zachodzące w mózgu w podeszłym wieku. Używanie od dzieciństwa dwóch języków wymaga intensywnego ćwiczenia procesów uwagowych i ośrodków hamowania znajdujących się w korze przedczołowej. Ćwiczenia te z kolei mogą działać pobudzająco na rozwój procesów uwagi i hamowania (Białystok 2007:289).

Te i wiele innych korzyści wypływających z nauki języka obcego można zaobserwować nie zawsze od pierwszych miesięcy nauki. Zdolności wypracowane poprzez zdobycie umiejętności posługiwania się drugim językiem pozytywnie rzutują na wiele sfer życia w wieku dorosłym.

Metody nauczania języka obcego w kształceniu wczesnoszkolnym

Nauczanie języka grupy wiekowej do 10. roku życia jest jednym z najtrudniejszych, ale i najbardziej satysfakcjonujących zadań/wyzwań. Podejście metodyczne różni się znacznie od tradycyjnego ze względu na pewne ograniczenia dzieci: w najwcześniejszym etapie nauki brak zdolności czytania i pisania, jak również trudność w zrozumieniu relacji czasowych oraz przestrzennych.

Na tym etapie trudno jednak zakładać naukę języka obcego w tradycyjnym tego słowa znaczeniu. Trzeba raczej mówić o uwrażliwieniu uczniów na nowy język czy o inicjacji językowej, bo bardziej odpowiadają one potrzebom i możliwościom uczniów niż systematyczne nauczanie, skierowane raczej ku starszym odbiorcom (Pamuła 2003:4).

Dziecko w wieku szkolnym jest pełne energii i ekspresji, jest ciekawe świata. Te cechy psychofizyczne zostały z powodzeniem wykorzystane do tworzenia programu nauczania w kształceniu zintegrowanym.

Termin integracja jest rozumiany jako zdolność do odbioru informacji ze wszystkich zmysłów: wzroku, słuchu, dotyku, smaku, kinestezji i ciężkości, do interpretowania i organizowania tych informacji w celu zorganizowania odpowiedzi w formie reakcji (Adler i in. 1982:51). W polskiej literaturze psychologicznej były używane pojęcia takie jak spostrzeganie polisensoryczne, integracja sfer zmysłowych dla oznaczenia spostrzeżeń wielomodalnych. (Bogdanowicz 2004:6)

W wieku wczesnoszkolnym młody uczeń jest szczególnie wyczulony na bodźce akustyczne czy wizualne. Dzięki integracji różnorodnych aktywności dziecko zdobywa spójną wiedzę o świecie, jego rozwój poznawczy nie jest fragmentaryczny i podzielony, rozumie zależności między wiadomościami, których się uczy, oraz często jest uczestnikiem działań poznawczych poprzez ćwiczenia kinestetyczne.

Marta Bogdanowicz, propagatorka Metody Dobrego Startu, wyróżniła następujące funkcje percepcyjne pod kątem zdolności do integracji:

  • zdolność do integrowania informacji w ramach określonej i tylko jednej modalności zmysłowej, in. integracja jednomodalna (...);
  • zdolność do kojarzenia informacji wielomodalnych, pochodzących z różnych zmysłów, in. integracja wielomodalna (...);
  • zdolność do transformowania informacji jednej modalności, odbieranej określonym kanałem zmysłowym, na informacje innej modalności, in. integracja międzymodalna (...);
  • zdolność do integrowania funkcji percepcyjnych i motorycznych, in. integracja percepcyjno-motoryczna (Bogdanowicz 2004:7).

Wyróżnienie tych modalności jest potrzebne ze względu na systematyzowanie materiału oraz opracowanie odpowiednich ćwiczeń, które rozwijają ucznia kompleksowo. Gradacja zdolności modalnych prowadzi w konsekwencji do połączenia poznania zmysłowego z motorycznym (ruchowym). Dzięki wypracowaniu powiązań między wzrokiem, słuchem, dotykiem, ruchem dziecko w sposób płynny i naturalny zdobędzie umiejętności czytania i pisania. Również Hanna Komorowska zwraca szczególną uwagę na wpływ cech rozwojowych, które determinują metody pracy.

Małe dzieci charakteryzuje przede wszystkim potrzeba słuchania, nieumiejętność czytania i pisania lub niewielki rozwój tych sprawności oraz nieumiejętność pracy własnej. Oznacza to, że:

  • istnieje ogromna potrzeba osłuchiwania dzieci z językiem obcym poprzez opowiadania, bajki, wiersze, piosenki (...) gdyż właśnie przez słuchanie nauczyły się one swego ojczystego języka;
  • istnieje potrzeba wprowadzenia do nauki mówienia, ale możliwości są tu często ograniczone do typowych zwrotów, prostych zdań i mowy naśladowczej w postaci piosenek i rymowanek;
  • nie ma podstaw i możliwości oparcia nauki na tekstach przeznaczonych do czytania;
  • nie ma możliwości i powodu skłaniać dzieci do regularnej nauki pisania i prowadzenia zeszytów (...) wystarczy w zupełności delikatne wprowadzenie tej sprawności w postaci rysowania w zeszytach i podpisywania rysunków;
  • sposób pracy jest ważniejszy niż wymierny efekt, gdyż motywacja do pracy jako fundament dalszej wieloletniej pracy w tej grupie wieku jest ważniejszy niż wymierne efekty językowe (Komorowska 2001:29).

Połączenie wiedzy pedagogiczno-psychologicznej na temat rozwoju i funkcjonowania dzieci z elementami zabawy, kolorowej wizualizacji, prostych i rytmicznych melodii jest sposobem efektywnej edukacji, ponieważ zabawa, jak ktoś powiedział, jest jedyną rzeczą, którą dzieci traktują poważnie.

Claire Selby, która od wielu lat zajmuje się nauczaniem dzieci języka angielskiego, sama jest autorką wielu kursów językowych dla edukacji początkowej. Na bazie własnej wiedzy, obserwacji oraz doświadczeń opracowała metodę, dzięki której uczy z powodzeniem dzieci pochodzące z różnych kultur i zakątków świata. Metoda Spiral Language System (Spiralny System Językowy) oparta jest na wspomnianych już modalnościach. Dzieci (...) pozyskują wiedzę poprzez: słuchanie, patrzenie i działanie. Przez cały czas otwarte są na naukę, ponieważ nieustannie i wieloma drogami rozwijają różne życiowe umiejętności (Shelby 2011:19).

Spiralny System Językowy zakłada naukę według sześciu etapów: Sounds, Pictures, Interest, Repetition, Actions, Links.

W skład etapu:

  1. Sounds wchodzą: piosenki, bajki, dialogi, rymowanki oraz gry słowne;
  2. Pictures – karty obrazkowe (warto połączyć tutaj dwie albo trzy modalności – kartę obrazkową z muzyką lub rucham), animacje, historyjki obrazkowe, ilustrowane rymowanki, obrazy interaktywne;
  3. Interest – sposobem na zainteresowanie dziecka jest odwołanie się do bliskich mu i stosownych do wieku zagadnień, szczególnie tych, które przemawiają do jego emocji i poczucia humoru (Shelby 2011:24);
  4. Repetition – utrwalanie materiału jest kluczowym sposobem efektywnego uczenia. Każdy dobrze opracowany kurs językowy posiada ćwiczenia powtórkowe oraz w kolejnych partiach materiału łączy nową wiedzę z już nabytą (Shelby 2011:26-27);
  5. Actions – ten etap zakłada połączenie nauki języka z aktywnością ruchową, która angażuje motorykę małą (czynności związane z użyciem palców i dłoni) i dużą (sprawność ruchowa całego ciała (Shelby 2011:28)
  6. Links – polega na budowaniu sieci połączeń poprzez bazowanie na poznanym materiale, ale również łączy znane elementy z nowymi (Shelby 2011:29).

Każdy z wymienionych etapów ma przyporządkowany zestaw ćwiczeń. Brak możliwości skupienia uwagi na dłuższy czas dzieci w edukacji wczesnoszkolnej skutkuje różnorodnością stosowanych metod podczas jednej jednostki lekcyjnej. Zazwyczaj łączone są metody Sounds, Pictures, Repetition, Actions, w takiej kolejności, aby na początku lekcji, kiedy dzieci są jeszcze niedostatecznie skupione po przerwie, wyciszyły się, następnie rozruszały, aby w ostatnim etapie zajęć ponownie wprowadzić je w spokojniejszy tok. Jednostka lekcyjna powinna być rozpoczęta i zakończona w znany dzieciom sposób – zabieg ten wprowadza porządek lekcji oraz bezpieczeństwo.

Dzieci, które nie posiadają jeszcze wypracowanego myślenia czasoprzestrzennego, dzięki tym zabiegom wiedzą, kiedy jest początek lekcji i jaką postawę należy wtedy przyjąć oraz kiedy występuje zakończenie. Powtarzalne punkty lekcji Małgorzata Pamuła nazywa rytuałami klasowymi. Tę swego rodzaju sekwencjonalność zajęć podkreślają rytuały klasowe. Rytuały są powtarzanymi wzorami zachowań, które nie mają żadnej funkcji instrumentalnej, lecz rodzą określone konsekwencje społeczne. Często towarzyszy im wierszyk, wyliczanka czy krótka piosenka, które wprowadzają ucznia do kolejnego zadania (Pamuła 2003:63). Poza powitalnymi i pożegnalnymi rytuałami Pamuła wymienia jeszcze: przeczytanie listy obecności, zapisanie dnia i daty czy przyklejenie aktualnej prognozy pogody oraz nazwanie jej. Do kręgu rytuałów mogą również należeć wydarzenia okolicznościowe: urodziny dzieci, przygotowanie uroczystości dla mamy, taty czy dziadków. Inną kategorią rytuału jest zdyscyplinowanie poprzez cichą recytację wierszyka, który kończą dzieci. Oczywiście musi być to rymowanka im znana i zawsze tej samej treści (Pamuła 2003).