Nauczanie etykiety obcojęzycznej w ujęciu podstawy programowej z 2008 roku

Numer JOwS: 
str. 70

Przestrzeganie etykiety językowej jest ważnym warunkiem skutecznego porozumiewania się w języku obcym. Europejski system opisu kształcenia językowego zalicza ją do kompetencji socjolingwistycznej, która pozwala zachować społeczne aspekty komunikacji językowej. Są one specyficzne dla każdego języka i dlatego wymagają szczególnej uwagi w procesie jego nauczania.

Pobierz artykuł w pliku PDF

Znaczenie etykiety językowej w kontaktach interkulturowych

Według Marcjanik (2001:11), etykieta językowa to zbiór przyjętych w danej społeczności wzorów językowych zachowań grzecznościowych, zwyczajowo przyporządkowanych określonym typom sytuacji, narzucających jej użytkownikom określone role komunikacyjne. Niezrealizowanie bezwzględnie obowiązującego aktu grzecznościowego lub zrealizowanie go w sposób nieadekwatny w znacznym stopniu zagraża nie tylko pozytywnej twarzy jego nadawcy, lecz także odbiorcy, gdyż zakłóca proces i skuteczność interakcji, wywołuje uczucie przykrości u potencjalnego adresata lub źle nastawia go do partnera interakcji.

Może też sygnalizować brak kultury, brak motywacji do podtrzymania kontaktu lub niewystarczającą więź emocjonalną. Co więcej, w kontaktach interkulturowych tolerancja wobec naruszeń norm grzecznościowych maleje wprost proporcjonalnie do poziomu językowego, jakim posługuje się dana osoba (Blum-Kulka 2001). Skoro stosowanie konwencji grzecznościowych kształtuje relacje między interlokutorami, a poprawność pragmatyczna jest często ważniejsza od gramatycznej, powstaje pytanie, jak aktualnie obowiązująca podstawa programowa reguluje kwestie edukacji w tym zakresie.

Regulacje programowe

Podstawa programowa z 2008 r. nie wymienia expressis verbis etykiety językowej w katalogu treści kształcących dla pierwszego i drugiego etapu edukacyjnego, mimo że ten element kompetencji komunikacyjnej wpaja się dzieciom od najmłodszych lat. Dlatego decyzja o wykluczeniu jej z katalogu treści kształcenia jest zupełnie niezrozumiała i niczym nieuzasadniona. Zgodnie z obowiązującym rozporządzeniem nauczanie etykiety obcojęzycznej należy zacząć dopiero na trzecim etapie edukacyjnym, czyli w gimnazjum. Zakres celów i treści kształcenia w tym zakresie określa punkt 6.2., który ma następującą treść: [Uczeń] stosuje formy grzecznościowe.

Identyczny zapis zawiera podstawa programowa dla etapu czwartego (punkt 6.3.). Ze względu na ogólnikowość tego zapisu trudno uznać, że podstawa programowa precyzyjnie określa, czego szkoła jest zobowiązana nauczyć ucznia o przeciętnym uzdolnieniach na każdym etapie kształcenia (Marciniak 2008). Wbrew zapewnieniom autorów podstawy programowej ogólnikowość tego punktu jest – jak to zostanie wykazane poniżej – źródłem odmiennych interpretacji terminu formy grzecznościowe i arbitralnych decyzji co do rzeczywistego zakresu i treści kształcenia. Podstawa programowa, mająca charakter ministerialnego rozporządzenia, powinna wykluczać jedno i drugie.

Negatywne skutki lapidarności zapisu o celach i treściach nauczania etykiety obcojęzycznej

Wieloznaczność pojęcia formy grzecznościowe

Zdaniem Marcjanik (2001:22), funkcję grzecznościową pełnią te wyrażenia językowe, których mówiącemu w konkretnych sytuacjach mówienia nie wypada nie użyć. Ich wybór determinują konwencje grzecznościowe i sankcje za ich nieprzestrzeganie.[1] Tomiczek (1992:19) przyjmuje za Vorderwülbeckiem, że formy grzecznościowe są językowymi formami wyrazu grzeczności, przy czym grzeczność jest czymś niejęzykowym lub pozajęzykowym. Termin formy grzecznościowe może oznaczać tylko sposoby zwracania się do innych osób, tak jak to zostało ujęte w Słowniku poprawnej polszczyzny Witolda Doroszewskiego (1973). W tym znaczeniu w literaturze przedmiotu używa się określenia formy adresatywne (Tomiczek 1983), które według Marcjanik (2001:11) stanowią jedynie grzecznościową obudowę innych wypowiedzi.

Można też domniemywać, że do formuł grzecznościowych należy zaliczyć oprócz form adresatywnych takie skonwencjonalizowane formuły, które utraciły swoją pierwotną semantykę, czyli wyrażają czystą funkcję grzecznościową i są realizowane, często w formie skróconej, wielokrotnie w ciągu dnia niezależnie od stopnia znajomości lub zażyłości interlokutorów.

Dzień dobry. Cześć. Powodzenia. Dziękuję.

Good morning. Hi. Good luck. Thanks.

Guten Tag. Hallo. Mach’s gut. Danke.

Termin formy grzecznościowe może też oznaczać zwroty grzecznościowe, które według Ożoga (1991:51) stanowią obudowę zachowań grzecznościowych i obejmują:

  • zwroty do adresata (formy adresatywne);
  • kulturalne rozpoczęcie dialogu (powitanie);
  • kulturalne zakończenie dialogu (pożegnanie);
  • podziękowanie za przysługę;
  • przeproszenie za nietakt.

W drugim znaczeniu pojęcie formy grzecznościowe ma znacznie szerszy zakres, jakkolwiek przytoczona lista nie wymienia takich ważnych funkcji fatycznych, jak:

  • podtrzymanie komunikacji;
  • podtrzymanie kontaktu (sygnalizowanie, że komunikacja nie została przerwana);
  • pobudzanie uwagi rozmówcy;
  • sprawdzanie uwagi słuchacza;
  • sygnalizowanie odciążenia umysłu słuchacza od trudu skupienia dłuższej uwagi (Piegzik 2004, Awdiejew 2004:99, Pisarkowa 1975:70-85).

Z powyższego widać, że różni badacze, a za nimi adresaci podstawy programowej przypisują pojęciu formy grzecznościowe różną treść.[2] Stosowne zapisy w podstawie programowej nie pokrywają się z ustaleniami specjalistów. Wyodrębnienie form grzecznościowych jako osobnego zakresu kompetencyjnego z grupy działań językowych, które w literaturze przedmiotu zalicza się do podstawowych aktów grzecznościowych, wywołuje wrażenie, że akty powitania i pożegnania, przepraszania, podziękowania można stosować bez formuł grzecznościowych.

Zatarcie związku między formami grzecznościowymi a realizacją działań językowych o grzecznościowym charakterze jest powodem arbitralnych kategoryzacji i wyborów formuł grzecznościowych do nauczania na poszczególnych etapach edukacyjnych lub poziomach językowych. Potwierdzają to zapisy w losowo wybranych programach do nauczania języka angielskiego, rosyjskiego, francuskiego i niemieckiego na trzecim i czwartym etapie edukacyjnym, które zostały opracowane do aktualnie obowiązującej podstawy programowej, jak i szczegółowe analizy podręczników.

Na przykład Program do nauczania języka francuskiego w szkołach ponadgimnazjalnych na poziomie podstawowym i rozszerzonym Kucharczyka (2012:13) określa cele kształcenia w identyczny sposób jak w podstawie programowej, czyli bez podjęcia próby konkretyzacji ww. zapisu. Ucząc się języka niemieckiego według programu Kubickiej (2009:25), uczeń ma poznać codzienne formy grzecznościowych przy powitaniach/pożegnaniach i zwracaniu się do innych osób.

Podobnie jak w podstawie programowej forma opisu innych sprawności komunikacyjnych: Umie odpowiadać na zaproszenia, propozycje i przeprosiny, a także zapraszać, proponować i przepraszać, sugeruje, że językowa realizacja pozostałych funkcji językowych, mających postać wyrażeń predykatywnych i ma na tyle neutralną formę, że może nie uwzględniać zasad etykiety językowej. Ucząc się języka angielskiego na tym samym poziomie według programu Dobrowolskiej (2000:8), uczeń ma opanować zrytualizowane zwroty grzecznościowe stosowane podczas:

  • oficjalnych i nieoficjalnych powitań i pożegnań;
  • przedstawiania się i przedstawiania innych osób;
  • zwracania się do osób;
  • pozdrowień;
  • podziękowań;
  • przepraszania.

Program nauczania języka angielskiego dla czwartego etapu nauczania Krajewskiej (2012:22) na poziomie IV.I P ogranicza formuły grzecznościowe do powitania i pożegnania. Wydzielając w tym samym katalogu akty o charakterze performatywnym, takie jak proszenie, podziękowanie, przepraszanie, udzielanie rady itp., sugeruje się, że należy je traktować jako wypowiedzi niezwiązane z grzecznością, notabene identycznie jak w podstawie programowej, ale niezgodnie z literaturą przedmiotu.

Natomiast w opisie osiągnięć oczekuje się, że w wypowiedzi ustnej i pisemnej uczeń potrafi swobodnie i poprawnie nawiązać i podtrzymać kontakty towarzyskie, stosując różnorodne formy grzecznościowe w obrębie tematów ujętych w rozkładzie materiału; a także wykraczających poza zakres obowiązkowy (Tamże 88, 97).

Z treści tego zapisu wynika, że od uczniów oczekuje się więcej niż planowano ich nauczyć. W programie Lewandowskiej, Maciszewskiej, Czarneckiej-Cichej (2009:10) do nauczania języka angielskiego w gimnazjum do aktów grzecznościowych zalicza się zwroty powitania, pożegnania, podziękowania, przeprosin i – dziwo – pytania o drogę. Akty nawiązywania, podtrzymywania i kończenia rozmów traktuje się – zgodnie z sugestią podstawy programowej – jako odrębną kategorię wypowiedzi występującą poza systemem norm grzecznościowych.

W programie do nauczania języka rosyjskiego w szkołach ponadgimnazjalnych na poziomie podstawowym (od zera) wylicza się następujące akty grzecznościowe: powitanie, pożegnanie, zawieranie znajomości, podziękowania, zwroty pytające, potwierdzenie, wyrażenie zgody, zaprzeczenie, odmowę, wyrazy zadowolenia, niezadowolenia, życzenia, gratulacje (Buchowiecka-Fudała 2012:19).

Z powyższego widać, że główna różnica między przytoczonymi programami dotyczy liczby wydzielonych aktów grzecznościowych. W programie francuskim nie wymieniono z nazwy żadnego aktu grzecznościowego, w programie do nauczania języka niemieckiego trzy, języka angielskiego od dwóch do sześciu i rosyjskiego aż trzynaście[3]. Podane cyfry unaoczniają nie tylko kwantytatywny rozmiar rozbieżności, lecz także odmienne kategoryzacje aktów grzecznościowych. Pojęcie formy grzecznościowe utożsamiane jest najczęściej z elementarnymi, autonomicznymi aktami grzecznościowymi, które otwarcie i wprost (autonomicznie) sygnalizują intencję komunikacyjną (Vazquez-Orta i in. 2001:230, Marcjanik 2001:285).

Dziękuję. Przepraszam. Dobranoc.

Thank you.
Sorry. Good night.

Danke. Entschuldigung. Gute Nacht.

Zatarcie związku między bezpośrednimi i pośrednimi aktami grzecznościowymi

Funkcję grzecznościową pełnią również pośrednie (nieautonomiczne, potencjalne) akty grzecznościowe, które w warstwie leksykalnej nie orzekają o relacjach grzecznościowych między partnerami, lecz realizują funkcję grzecznościową w określonych kontekstach, np. przepraszanie (Marcjanik 1992:30).