Nauczanie etykiety obcojęzycznej w ujęciu podstawy programowej z 2008 roku

Numer JOwS: 
str. 70

Przestrzeganie etykiety językowej jest ważnym warunkiem skutecznego porozumiewania się w języku obcym. Europejski system opisu kształcenia językowego zalicza ją do kompetencji socjolingwistycznej, która pozwala zachować społeczne aspekty komunikacji językowej. Są one specyficzne dla każdego języka i dlatego wymagają szczególnej uwagi w procesie jego nauczania.

Dzień dobry. Tak się cieszę, że panią widzę.

Good morning, pleased to meet you.

Guten Tag, es freut mich Sie zu sehen.

Do aktów pożegnania dodaje się akt życzeń:

Cześć, trzymaj się.

Bye, bye, take care.

Tschüs, mach’s gut.

lub akt zapewnienia ponownego spotkania:

Do widzenia. Do jutra.

Good bye, until tomorrow. Bye. See you tomorrow.

Auf Wiedersehen. (Also) bis morgen.

W innych sytuacjach obowiązują odmienne wzorce zachowania. Anglosaskie skrypty kulturowe uniemożliwiają rozkazywanie poprzez tryb rozkazujący (tamże:195), dlatego prośby nie są formułowane w tym trybie, lecz w np. formie pytań rozstrzygających:[4]

Czy możesz podać cukier?

Could you pass the sugar, please?

Kannst du mir mal den Zucker reichen?

Interkulturowe różnice mogą też polegać na odmiennej perspektywie formułowania wypowiedzi. W języku angielskim preferuje się ukierunkowanie uwagi na adresacie wypowiedzi (others-orientation), a w języku niemieckim na mówiącym (self-orientation). Ta pierwsza polega na zwracaniu się do adresata wyłącznie z jego perspektywy, ta druga z perspektywy nadawcy (House 1997:7).

You’re not upset, are you? – Ich wollte dich nicht kränken.

Are you busy at the moment? – Störe ich? Kann ich Sie einen Moment stören?

Angielska strategia others-orientation jest przejawem szacunku dla adresata, unikania narzucania się, wysublimowanej grzeczności. Niemiecka strategia zwracania się do adresata z perspektywy nadawcy (self-orientation) powoduje, że może on być odebrany jako osoba autorytarna, nieposiadająca wyczucia (Sandig 1986:240). Sygnalizowanie dystansu w kulturze brytyjskiej jest konotowane pozytywnie ze względu na konwencję poszanowania autonomii partnera rozmowy, natomiast w kulturze polskiej implikuje wrogość lub alienację (Kalisz 1993:157-166).

Nierespektowanie tego typu różnic interkulturowych oraz transfer rodzimego skryptu komunikacyjnego może sprawić, że podejmowane interakcje w języku obcym mogą być odbierane jako mało taktowne. W takich sytuacjach próba nawiązania kontaktu może okazać się problematyczna lub być niewłaściwie zrozumiana, np. podziękowanie na (ponowną) propozycję poczęstowania napojem czy jedzeniem, jeśli w sytuacji interkulturowej zostało wypowiedziane zgodnie z polską konwencją grzecznościową, a zrozumiane według normy obcojęzycznej.

Lapidarne ujęcie problematyki grzecznościowej w podstawie programowej powoduje, że w programach nauczania, a także w podręcznikach nie uczula się na interkulturowe różnice w zakresie obowiązujących norm grzecznościowych (skryptów interakcyjnych) oraz na konsekwencje ich naruszenia (por. Neuland 2010, Erll i Gymnich 2010). Na ten aspekt zwraca uwagę jedynie program nauczania języka francuskiego, ale wyłącznie w kontekście rozpoczynania i zakończenia rozmowy.

(...) rytuały otwarcia, a przede wszystkim zamknięcia interakcji w języku francuskim są znacznie bogatsze niż rytuały polskie. Redukowanie tych etapów interakcji może negatywnie wpłynąć na przebieg rozmowy, a tym samym sprawić, że uczeń uczestniczący w interakcji w języku francuskim będzie postrzegany jako osoba niegrzeczna, nieumiejąca funkcjonować właściwie w sytuacjach życia codziennego i zawodowego. (Kucharczyk 2012:23).

Rezygnacja z progresji językowej

Podstawowy zbiór formuł grzecznościowych cechuje autonomiczność, szablonowość oraz ograniczona liczba. Spora część to wypowiedzenia jednowyrazowe lub zbudowane z niewielkiej liczby składników, dlatego ich użycie nie wymaga znajomości złożonych reguł gramatycznych. Być może z tego względu uznano, że w zakresie etykiety grzecznościowej nie ma potrzeby zróżnicowania poziomów kompetencyjnych.

W konsekwencji formy grzecznościowe są przedmiotem nauczania języków obcych wyłącznie w elementarnym wymiarze i tylko na początku poziomu podstawowego. Potem już się do nich nie wraca, ponieważ nadrzędnym celem jest zdobycie umiejętności przekazywania informacji w języku obcym i dlatego w podstawie programowej zakres ten został scharakteryzowany bardziej szczegółowo (por. punkt 5. i 6.): [Uczeń] opisuje ludzi, przedmioty, plany na przyszłość, swoje upodobania, udziela podstawowych informacji na swój temat, uzyskuje i przekazuje proste informacje i wyjaśnienia, wyraża swoje opinie i życzenia, opisuje intencje itd.