Nauczanie etykiety obcojęzycznej w ujęciu podstawy programowej z 2008 roku

Numer JOwS: 
str. 70

Przestrzeganie etykiety językowej jest ważnym warunkiem skutecznego porozumiewania się w języku obcym. Europejski system opisu kształcenia językowego zalicza ją do kompetencji socjolingwistycznej, która pozwala zachować społeczne aspekty komunikacji językowej. Są one specyficzne dla każdego języka i dlatego wymagają szczególnej uwagi w procesie jego nauczania.

Programowe ograniczenie nauczania form grzecznościowych do ich elementarnego zakresu oraz ich nauczanie wyłącznie na poziomie podstawowym wykluczają możliwość zdobycia odpowiedniej kompetencji w zakresie stosowania aktów grzecznościowych w komunikacji formalnej, w której obowiązują bardziej specyficzne i kulturowo uwarunkowane zasady interakcji werbalnej. Bez odpowiedniego przygotowania posługujący się językiem obcym zmuszony jest do transferu rodzimych konwencji grzecznościowych lub kalkowania formuł grzecznościowych stosowanych w języku ojczystym.

Realizacja aktów grzecznościowych, nawet tych z pozoru najprostszych, jest w każdym języku złożona ze względu na liczbę wariantów i funkcji. Jak wykazują badania konfrontatywne, realizacja aktów grzecznościowych w języku obcym demaskuje braki kompetencyjne oraz liczne błędy interferencyjne (por. House 1979, Lauerbach 1982, Kotthoff 1990, Czechowska 2002). Są to argumenty, które przemawiają za inną koncepcją kształcenia kompetencji w tym zakresie. Progresja mogłaby polegać na stopniowym poznawaniu repertuaru środków językowych realizujących określone funkcje grzecznościowe. Wydaje się, że w tym celu można wykorzystać podział językowych zachowań grzecznościowych, w którym Marcjanik (2001:39) wydziela akty grzecznościowe:

  • bezwzględnie obowiązujące;
  • obowiązkowe sytuacyjnie;
  • nieobowiązkowe.

Uwzględniając zasady progresji językowej, należałoby przyjąć, że kształcenie kompetencji w zakresie etykiety obcojęzycznej powinno obejmować w pierwszej kolejności bezwzględnie obowiązujące językowe zachowania grzecznościowe. Do tych najczęstszych w polszczyźnie zalicza Ożóg (1991:51) podziękowania, powitania, pożegnania, przeproszenia, prośby oraz formy adresatywne. W dalszej kolejności przedmiotem nauczania powinny być językowe zachowania grzecznościowe obowiązkowe sytuacyjnie, jak np. gratulacje, zaproszenia, pozdrowienia, oraz nieobowiązkowe, jak np. komplementy, rady, deklaracje.

Uczący się języków obcych powinni poznać nie tylko same formy grzecznościowe, lecz przede wszystkim zostać uwrażliwieni na czynniki determinujące ich prawidłowe użycie. Zalicza się do nich:

  • konwencje kulturowe;
  • wyznaczniki relacji społecznych ze względu na wiek, płeć interlokutorów[5], pełnione role społeczne, status społeczny i in.;
  • stopień zażyłości[6];
  • rejestr dyskursu (oficjalny, neutralny, nieoficjalny);
  • nasycenie emocjonalne.

Tego problemu nie dostrzega się ani w podstawie programowej, ani w podręcznikach. W dialogach, w których na pierwszy plan wysuwa się wymiana informacji w neutralnych sytuacjach komunikacyjnych, dominuje styl nieformalny, a relacje między partnerami są w miarę symetryczne. Z tego względu użycie w nich zwrotów grzecznościowych w funkcji fatycznej jest znikome. Natomiast autentyczne sytuacje komunikacyjne częściej mają charakter formalny ze względu na status partnerów rozmowy i dzielący ich dystans lub nieformalny, w których używane formuły grzecznościowe są wyrazem ciepłych lub oziębłych relacji: sympatii, antypatii, zadowolenia, niezadowolenia, zażenowania, radości, rozczarowania i in. (Ekspresywne zwroty świadczą o dużym stopniu zażyłości między interlokutorami, Iluk 2005).

W obu przypadkach ważne jest przestrzeganie stylu wypowiedzi oraz właściwe dozowanie grzeczności. Temu zadaniu trudno sprostać za pomocą elementarnych środków językowych i minimalnej wiedzy na temat obcojęzycznych konwencji grzecznościowych. Nieporadność w tym zakresie powoduje, że w sytuacjach nawiązywania, konstytuowania i podtrzymywania stosunków z innymi osobami w języku obcym płaszczyzna fatyczna demaskuje ewidentne braki w kompetencji językowej, a nawet obyciu. Tak więc wrażliwość na styl obcojęzycznej wypowiedzi, uwzględniającej uwarunkowania sytuacji komunikacyjnej oraz relacje między interlokutorami, wymaga znacznie większej kompetencji.

Replikowanie aktów grzecznościowych

Normy kulturowe nakładają obowiązek bezzwłocznego replikowania aktów autonomicznych. Mogą to być akty tej samej kategorii, np. reakcje na powitanie, pożegnanie, lub innego rodzaju, np. podziękowania za gratulacje lub życzenia. W innych sytuacjach forma repliki zależy od działania słownego i może wyrażać różne funkcje (Marcjanik 2001:88), np.:

  • przyjęcie przeprosin

Nic się nie stało.

No harm done. That doesn’t matter. That’s all right. It’s OK.

Kein Problem. Kein großer Schaden. Ist schon in Ordnung. Ist schon gut.

  • odrzucenie przeprosin[7]

Tak najłatwiej powiedzieć.

Easy said. Being sorry won’t help.

Das kann jeder sagen. So einfach geht das nicht. Deine Entschuldigung hilft auch nicht weiter. Ja, mir tut es auch leid.

  • wyrażenie grzecznościowej skromności

Nie ma za co.

Not at all.

Das war nicht nötig. Gern geschehen. Keine Ursache.

  • świadczenie o ochłodzeniu stosunku adresata do nadawcy, jeśli np. potoczne powitanie Cześć! zostanie skwitowane formą Dzień dobry panu!

Analiza podręczników do nauki języka niemieckiego przeprowadzona przez Schatte (1995:91) wykazała, że frekwencja reaktywnych form grzecznościowych w dialogach jest znacznie niższa niż form inicjalnych, natomiast Czechowska (2002:108) potwierdza, że replikowanie aktów grzecznościowych sprawia obcokrajowcom znaczne trudności natury gramatycznej i pragmatycznej.

Pominięcie etykiety językowej w katalogu tematycznym

Interkulturowe różnice w zakresie stosowania konwencji i formuł grzecznościowych wywołują problemy, które pojawiają się z różną ostrością na styku odmiennych kultur i społeczności. Mimo pełnionej roli w procesie porozumiewania się etykieta językowa nie została wymieniona w katalogu tematów konwersacyjnych w punkcie 1. podstawy programowej w dziale treści nauczania. Podobnie nie ma jej w katalogu tematów komunikacji w Europejskim systemie opisu kształcenia językowego (2003:57).