Nauczanie języków specjalistycznych wczoraj i dziś

Numer JOwS: 
str. 75
Zdjęcie ze zbiorów projektu "Work of Art" organizowanego w ramach programu Leonardo da Vinci.

Porównując nauczanie języków specjalistycznych w przeszłości i dziś, można zaobserwować wiele zmian. Przeobrażenia te są wynikiem nie tylko nowych idei i teorii pojawiających się w językoznawstwie i glottodydaktyce, ale są również rezultatem postępu, rozwoju techniki czy też – najogólniej mówiąc – globalizacji.

Pobierz artykuł w pliku PDF

W związku z powyższym należy wziąć pod uwagę nowe zjawiska, czyli fakt, że zespoły ludzi z całego świata współpracują dziś ze sobą przy realizacji określonych projektów jako profesjonaliści pochodzący z różnych kultur i posiadający różne hierarchie wartości. Aby wypełniać powierzone im zadania, muszą umieć zarządzać, wyznaczać role, planować i organizować pracę oraz określać nowe cele. Powinni zatem posiadać kompetencję językową, zawodową, organizacyjną i medialną. Stąd nauczanie języków specjalistycznych skupione jest obecnie na potrzebach uczących się, co znajduje odzwierciedlenie w celach i treściach nauczania oraz formach ćwiczeń, i przebiega w dwóch kierunkach: nauczania dla celów naukowo-teoretycznych i nauczania dla celów zawodowych w związku z podziałem wertykalnym języków specjalistycznych.

Podział wertykalny języków specjalistycznych, dokonywany według stopnia abstrakcji języka i środowiska uczestników komunikacji, a przede wszystkim poziomu ich kompetencji zawodowej, przez co rozumiemy znajomość rzeczy w oparciu o fachowe, specjalistyczne treści, poziom wiedzy i umiejętności danej osoby (Baumann 1992:150), doprowadził do rozdzielenia każdego języka specjalistycznego na język naukowo-teoretyczny, język zawodowy i funkcjonujący w ramach danej profesji jako zawodowy język potoczny (Zhao 2002:83). Rozdzielenie to znalazło odbicie w dydaktyce języków specjalistycznych, owocując dychotomią dydaktyki danego obcego języka specjalistycznego, z jednej strony w kierunku nauczania dla celów naukowo-teoretycznych, a z drugiej dla celów zawodowych. Analogicznie do kryteriów zastosowanych przy podziale wertykalnym języków specjalistycznych, także przy rozczłonowaniu dydaktyki danego specjalistycznego języka obcego na dwa powyżej wymienione rodzaje wzięto pod uwagę rodzaj wykształcenia uczących się, potrzeby grupy docelowej i kompetencję docelową.

Przez pojęcie kompetencji docelowej rozumie się w przypadku nauczania dla celów naukowo-teoretycznych kompetencję naukowo-teoretyczną w języku obcym w ramach danej dziedziny naukowej, a w zakresie nauczania dla celów zawodowych poziom kompetencji zawodowej w języku obcym w zakresie danego zawodu, danej gałęzi gospodarki (np. rzemiosła), którym powinna wykazać się dana osoba w różnych sytuacjach komunikacyjnych swojego życia zawodowego (Zhao 2002:84). W praktyce nauczanie dla celów naukowo-teoretycznych zazębia się i przenika z nauczaniem dla celów zawodowych. Ten stan rzeczy wynika przede wszystkim ze ścisłego powiązania teorii z praktyką, bo przecież bez wiedzy zawodowej trudno byłoby uczestnikom komunikacji zawodowej realizować cele komunikacyjne, np. efektywnie prowadzić negocjacje handlowe bez profesjonalnej wiedzy na temat zasad negocjowania z partnerami z różnych obszarów kulturowych (Ćwiklińska i Szadyko 2005:85).

Celem nauczania w obu przypadkach jest osiągnięcie zawodowej kompetencji komunikacyjnej, przez którą rozumie się umiejętność danego uczącego się produkcji i recepcji w języku ojczystym i/lub obcym tekstów fachowych interkulturowo, socjalnie, sytuacyjnie, funkcjonalnie określonych, merytorycznie logicznie zbudowanych, semantycznie ustrukturyzowanych, sekwencyjnie jak i hierarchicznie zorganizowanych jednostek językowych (Baumann 2003:123). Tekst fachowy jest więc punktem wyjścia i celem wysiłków czynionych w ramach zajęć danego języka specjalistycznego. Na przykład w nauczaniu języka ekonomicznego jako obcego dla celów naukowo-teoretycznych działania językowe koncentrują się na takich rodzajach tekstów, jak: wykład, odczyt, seminarium, monografia, artykuł z prasy branżowej, dyskusja na tematy fachowe po to, aby umożliwić studentom uczestnictwo w zajęciach oferowanych im w ramach różnych programów naukowych i stypendialnych w kraju i za granicą, a w dalszej perspektywie, to znaczy w życiu zawodowym, sprawne poruszanie się w obszarze języka ekonomicznego jako obcego poprzez udział w konferencjach czy seminariach i korzystanie ze środków masowego przekazu.

Nauczanie dla celów zawodowych jest skoncentrowane obecnie na tym, aby uczący się nabywali umiejętności komunikacyjnych w zakresie zawodowym obejmującym tematykę związaną z przedsiębiorstwem. Nie oznacza to jednak, że nauczanie w tym zakresie ogranicza się jedynie do celów zawodowych. Należy bowiem podkreślić, że im wyższy jest poziom kompetencji komunikacyjnej uczących się, tym częściej dydaktyka języka obcego dla celów zawodowych obejmuje elementy dydaktyki dla celów naukowo-teoretycznych. Jako przykład może posłużyć tu nauczanie niemieckiego języka gospodarki na uczelniach ekonomicznych, np. w Szkole Głównej Handlowej. W programie nauczania języka niemieckiego jako drugiego języka obcego w SGH można zaobserwować, że treści zawodowe i naukowo-teoretyczne stanowią integralną, nierozerwalną całość. Nie wykluczają się wzajemnie, ponieważ wszystkie działania językowe zmierzają w jednym kierunku: osiągnięcia zawodowej kompetencji komunikacyjnej, gdzie rozwój kompetencji językowej jest jednoczesnym rozwijaniem kompetencji zawodowej. Na tym polega zasadnicza różnica między celami nauczania języków specjalistycznych dawniej i dziś. Teraz celem nauczania nie jest jedynie, tak jak to miało miejsce w poprzednich dziesięcioleciach, osiągnięcie wysokiego poziomu kompetencji językowej, ale rozwijanie zawodowej kompetencji komunikacyjnej w połączeniu z treściami językowymi i specjalistycznymi przy włączeniu treści interkulturowych. Najważniejsze jest osiągniecie porozumienia między partnerami uczestniczącymi w komunikacji specjalistycznej. Aby komunikacja była efektywna, potrzebna jest wiedza o obcych systemach wartości, sposobach zachowań językowych i pozajęzykowych i ich interpretacji (Zawadzka 2002:211). Skuteczna komunikacja jest zatem celem i środkiem. Organizacja lekcji jest również nastawiona na komunikację. Służy temu praca w grupach, w parach lub dyskusja na plenum, gdzie nauczający (lektor) ma funkcję moderatora, doradcy, a treści językowe są wbudowane w komunikacyjny kontekst, tzn. słownictwo i gramatyka nie występują w izolacji, lecz są wplecione w daną sytuację i związane z danym tekstem specjalistycznym.