Nauczanie języków specjalistycznych wczoraj i dziś

Numer JOwS: 
str. 75
Zdjęcie ze zbiorów projektu "Work of Art" organizowanego w ramach programu Leonardo da Vinci.

Porównując nauczanie języków specjalistycznych w przeszłości i dziś, można zaobserwować wiele zmian. Przeobrażenia te są wynikiem nie tylko nowych idei i teorii pojawiających się w językoznawstwie i glottodydaktyce, ale są również rezultatem postępu, rozwoju techniki czy też – najogólniej mówiąc – globalizacji.

Tekst specjalistyczny jest instrumentem i rezultatem działania językowo-komunikacyjnego związanego ze specjalistycznym działaniem o charakterze społeczno-produkcyjnym. Składa się ze skończonej ilości uporządkowanych logicznie, semantycznie i syntaktycznie koherentnych zdań lub równoważników zdań, które jako zbiory znaków językowych odpowiadają w świadomości człowieka określonym sądom, a w obiektywnej rzeczywistości kompleksowym stanom rzeczy (Hoffmann 1985:233). Nasycenie tekstu specjalistycznego odpowiednimi terminami odróżnia go od tekstu niespecjalistycznego i jest podstawowym wykładnikiem jego fachowości (Grucza 2006:39). Tekst jest głównym ogniwem komunikacji specjalistycznej, ponieważ znajduje się w centrum semiotycznej interakcji oraz jest manifestacją posiadanej przez danego fachowca wiedzy specjalistycznej. Według Neu (2010:100), istnieje związek między tekstem specjalistycznym a rzeczywistością i odnosi się on do wertykalnego podziału języków specjalistycznych. Stosunek między tekstem a rzeczywistością wskazuje na to, że tekst jako produkt komunikacji specjalistycznej uzależniony jest od statusu uczestników komunikacji. Ta sama rzeczywistość bowiem może być inaczej odzwierciedlona w rozmowach np. między robotnikami pracującymi przy produkcji, a np. między mistrzem i dyrektorem zakładu. Tekst, który jest składnikiem komunikacji specjalistycznej, jej narzędziem i rezultatem, jest zatem uzależniony od zakresów komunikacyjnych danej specjalności, w których komunikacja dotycząca tych samych treści może odbywać się przy pomocy języka naukowego, specjalistycznego języka potocznego lub języka warsztatowego.

Tekst specjalistyczny jest narzędziem dyskursu specjalistycznego będącego rodzajem komunikacji językowej. Dyskurs specjalistyczny polega na przekazywaniu, przyjmowaniu i rozumieniu tekstów specjalistycznych (Grucza 2009:22-23). Nawiązując do definicji dyskursu Duszak (1998:325) określającej go jako tekst w kontekście, można powiedzieć, że dyskurs specjalistyczny to tekst specjalistyczny w kontekście. Kontekst dla dyskursu specjalistycznego, tak jak dla dyskursu w znaczeniu ogólnym, tworzy sytuacja społeczna, czyli nadawcy i odbiorcy wraz z pełnionymi przez siebie rolami społecznymi i wzajemnie przenikającymi się intencjami realizowanymi w określonym czasie i miejscu. Nadawcami i odbiorcami w dyskursie specjalistycznym są specjaliści należący do różnych grup zawodowych i społecznych, posiadający różny poziom wiedzy specjalistycznej oraz językowej, porozumiewający się w celu przekazania sobie wiedzy specjalistycznej poprzez teksty specjalistyczne. W dyskursie specjalistycznym występuje wiele rodzajów tekstów mówionych i pisanych, określanych inaczej jako typy dyskursu.

Na zajęciach języka specjalistycznego jako języka obcego komunikacja specjalistyczna odbywa się również przy pomocy tekstów tworzonych przez jej uczestników (uczących się i nauczającego) w celu przekazania określonych treści specjalistycznych. Nauczanie w tym zakresie skupia się na tym, aby uczący się nabywali umiejętności komunikacyjnych, by mogli rzeczowo, adekwatnie do sytuacji i rodzaju tekstu, stosownie do danej kultury reagować i działać, porozumiewając się w danym języku obcym. Tekst fachowy jest więc rdzeniem, punktem wyjścia i celem wysiłków czynionych w ramach zajęć języka specjalistycznego. Należy przy tym zaznaczyć, że obecnie w centrum dydaktycznego zainteresowania nie jest jedynie, tak jak to miało miejsce w poprzednich dziesięcioleciach, tekst pisemny, ale również tekst ustny.

Uczestnikami ustnej komunikacji specjalistycznej na zajęciach języka obcego są, tak jak już wspomniano, uczący się, którzy dysponują kompetencją zawodową i zróżnicowanym poziomem kompetencji językowej, oraz lektor, który zwykle nie posiada kompetencji zawodowej. W związku z asymetrią wiedzy w tym obszarze nauczyciel może mieć problemy z inicjowaniem, kierowaniem i utrzymaniem komunikacji podczas zajęć (Zhao 2002:101). Takie problemy nie pojawiają się, jeśli lektor stosuje na zajęciach odpowiednie materiały w formie autentycznych tekstów i zadań symulujących zadania wykonywane w świecie rzeczywistym, ukierunkowując w ten sposób komunikację odbywającą się na zajęciach na komunikację naturalną.

Komunikacja naturalna na kursach języków specjalistycznych realizuje się poprzez autentyczne teksty i zadania, w których studenci poprzez np. odgrywanie ról w symulowanych sytuacjach komunikacyjnych, pracując w parach lub grupach (preferowanie socjalnych form pracy), rozwijają biegłość językową. Symulowane sytuacje komunikacyjne odnoszą się do realnych sytuacji komunikacyjnych i wyrażają autentyczne problemy, cele i potrzeby występujące w komunikacji naturalnej, a realizowane są podczas zajęć w takich formach zadań, jak studium przypadku, gry symulacyjne (odgrywanie ról), projekt. Zadanie, według Willis (1996:23), jest działaniem, podczas którego uczący się, komunikując się ze sobą, używają języka docelowego po to, by osiągnąć rezultat. Realizacja zadania wymaga od uczącego się uaktywnienia jego kompetencji ogólnych, językowych i strategicznych oraz podjęcia działań językowych w danej sferze życia, zmierzających do jasno określonego celu i konkretnego wyniku. W trakcie realizacji studium przypadku uczący się są konfrontowani z pewnym realnym problemem, który starają się najpierw przedyskutować poprzez przedstawienie alternatywnych planów, a potem rozwiązać poprzez podjęcie konkretnej decyzji, którą muszą uzasadnić. W przypadku gier symulacyjnych studenci przyjmują różne role w kreowanych sytuacjach komunikacyjnych. Projekt natomiast może dotyczyć np. nawiązania współpracy z realną firmą po to, by zdobyć o niej informacje. W zakresie komunikacji interkulturowej należy zwrócić uwagę na formę zadania o nazwie critical incident, gdzie uczący się analizują w odniesieniu do rodzimej i obcej kultury jakiś przypadek (incydent), który mógł doprowadzić (lub nawet doprowadził) do załamania się komunikacji.

Przedstawione powyżej formy zadań przyczyniają się do lepszego zakotwiczenia materiału w pamięci długotrwałej poprzez to, że wymagają one od uczącego się jednoczesnego użycia różnorodnych sprawności językowych, co jest szczególnie warte podkreślenia, ponieważ w przeszłości sprawności językowe były ćwiczone i rozwijane oddzielnie przy znikomym zastosowaniu materiałów autentycznych (koncentrowano się w zasadzie jedynie na podręczniku). Należy również zwrócić uwagę na to, że obecnie dużą wagę przykłada się do ćwiczenia rozumienia ze słuchu, co niegdyś było zaniedbywane nie tylko ze względów technicznych, ale również wskutek panującej opinii, że doskonalenie rozumienia ze słuchu będzie odbywać się naturalnie, przygodnie, a ćwiczyć należy jedynie rozumienie tekstu czytanego.