Nauczanie języka włoskiego poprzez kulturę

Numer JOwS: 
str. 123

Włoski jest językiem sztuki, architektury i muzyki, zaś Włochy ze swą bogatą kulturą niezmiennie fascynują Polaków. Prezentując w niniejszym artykule własne pomysły na kursy językowe i dzieląc się doświadczeniami innych lektorów, pokazuję, jak można wprowadzać na lekcjach elementy kultury włoskiej.

Pobierz artykuł w pliku PDF

Każdy cywilizowany człowiek ma dwie ojczyzny: swoją własną i Włochy – napisał w noweli Na jasnym brzegu (1897) Henryk Sienkiewicz. Twierdzenie to w pełni odnosi się do nas, Polaków, którzy właśnie we Włoszech szukamy źródeł naszej łacińskiej, zachodniej cywilizacji. Z kolei wielowiekowe wpływy włoskie w Polsce, oddziaływanie Włochów na polska kulturę, architekturę i sztukę sprawiły, że nasze narody stały się sobie bliskie czy wręcz upodobniły się do siebie pod względem mentalnym. Między obu narodami wytworzyło się z czasem tak bliskie pobratymstwo duchowe, że po dziś dzień przyjeżdżający do Polski Włosi nadziwić się nie mogą, że spotykają u nas ludzi mających osobowość, mentalność, charakter i temperament bardziej zbliżony do ich własnych niż w jakimkolwiek innym kraju, nawet ościennym – pisał w latach 70. ubiegłego wieku polski dyplomata Jan Gawroński. Uzasadnia on twierdzenie Henryka Sienkiewicza, pisząc, że fakt naszego kulturowego zespolenia z Włochami jest zjawiskiem unikatowym w dziejach. Trudno zrozumieć, jak to się stać mogło, że kraj tak geograficznie oddalony, tak etnicznie obcy, tak w swym historycznym rozwoju odmienny, mógł wywrzeć większy wpływ na naszą kulturę niż państwa z nami sąsiadujące – pisze – i dodaje: Każdy kraj nieznany wzbudza ciekawość i zdziwienie swą innością. Jakby ogród zoologiczny pełen dziwolągów przyrody. Ale przy wjeździe do Włoch, nawet pierwszym, nowość zadziwia swojskością.

Wszystko to sprawia, że owa fascynacja Włochami, włoską kulturą i językiem jest w Polsce nadal żywa, a nasi rodacy niezwykle chętnie uczą się włoskiego, na co niemały wpływ ma piękno i melodyjność tego języka. To, co jednak wyróżnia uczących się włoskiego od uczących się innych języków, to to, że zwykle podejmują się oni nauki tego języka w wieku dojrzałym, kierowani własnymi zainteresowaniami i pasjami. Wynika to bezpośrednio z nikłej obecności nauczania języka włoskiego w polskiej szkole. I tak, w roku szkolnym 2011/12 w szkołach podstawowych uczyło się włoskiego zaledwie 229 uczniów, w gimnazjach było ich 696, zaś w liceach – 11 943, co stanowiło razem 0,3 proc. ogółu uczniów. Proporcjonalny odsetek uczniów przystępuje corocznie do egzaminów gimnazjalnych i maturalnych z włoskiego, co klasyfikuje włoski na szóstym miejscu, po francuskim i hiszpańskim. I tak, w 2014 r. na 380 tys. gimnazjalistów włoski zdawało 119 uczniów, zaś maturę w 2014 r. zdawało z języka włoskiego 650 uczniów, co stanowiło mniej niż 1 proc. ogółu abiturientów.

Ponieważ wiele osób podejmuje naukę języka włoskiego w wieku dojrzałym, kierując się w wyborze języka sprecyzowanymi zainteresowaniami, szukają one kursów, które, oprócz ćwiczenia czterech sprawności językowych, dostarczą jednocześnie bogatego materiału kulturowego. Wobec tego zrodziła się potrzeba opracowania kursów językowych spełniających te oczekiwania. Można takie kursy znaleźć w ofercie Włoskiego Instytutu Kultury bądź też na coraz popularniejszych Uniwersytetach Otwartych działających przy wyższych uczelniach, realizujących program kształcenia ustawicznego. W niniejszym artykule chciałabym podzielić się własnymi pomysłami na prowadzenie kursów poświęconych kulturze włoskiej, jak również opiniami i doświadczeniami lektorów z Włoskiego Instytutu Kultury w Warszawie.

Znam włoski śpiewająco

Powszechnie wykorzystywane przez lektorów w praktyce nauczania języka obcego i lubiane przez słuchaczy są piosenki. Prof. Teresa Siek-Piskozub podkreśla w swych pracach, że słuchanie piosenek niezwykle ułatwia naukę języka obcego. Piosenka przykuwa uwagę słuchacza poprzez melodię, a ten często nieświadomie powtarza jej fragmenty wraz z tekstem. Powtarzany w ten sposób tekst jest poprawny gramatycznie i fonetycznie. Uczniowie z ciekawością szukają znaczenia słów, które powtarzają. Z własnej praktyki lektorskiej również mogę potwierdzić, że wprowadzanie na lekcjach nauki piosenek spotyka się z ogromnym zainteresowaniem i entuzjazmem słuchaczy, pełniąc tym samym rolę motywującą i stymulującą w nauce języka. Dodatkowo, wspólne śpiewanie piosenek ośmiela osoby, które z reguły mają trudności w przełamaniu bariery podczas wypowiadania się w języku obcym. Kierując się tymi spostrzeżeniami, opracowałam kurs Znam włoski śpiewająco, w którym każdej jednostce lekcyjnej towarzyszy nauka jednej włoskiej piosenki. Jest ona wprowadzeniem do lekcji i jednocześnie ilustracją omawianego materiału gramatycznego. Kurs przeznaczony był dla osób rozpoczynających naukę języka, stąd piosenki musiały być dobrane bardzo starannie, tak by ich treści nie zawierały nowego i niezrozumiałego materiału gramatycznego.

W przygotowaniu i wyborze pomocny okazał się podręcznik Canta che ti passa. Imparare l`italiano con le canzoni. Sięgałam także do piosenek rozsianych po różnych podręcznikach do nauki włoskiego oraz dokonywałam samodzielnego wyboru utworów, do których przygotowywałam ćwiczenia językowe. Każda piosenka była wprowadzeniem do konkretnego materiału gramatycznego bądź leksykalnego. I tak, omawianiu rodzajników określonych towarzyszyła piosenka Ci vuole un fiore Sergia Endriga, wprowadzeniem do czasu teraźniejszego była zaś E penso a te Lucia Battistiego. Przy okazji omawiania typów koniugacji włoskich uczniowie poznali piosenkę Si puo`fare Angela Branduardiego, która składa się w zasadzie jedynie z czasowników w bezokoliczniku. Dopo domenica è lunedì tego samego autora służyła do wprowadzenia pronomi diretti (zaimków lo, la, li, le) i zilustrowania ich pozycji w zdaniu. Omawianiu czasu imperfetto towarzyszyła natomiast piosenka La gatta Gina Paoliego. Nowy materiał leksykalny również był ilustrowany piosenką. I tak, omawianiu nazw części garderoby towarzyszyła piosenka Pippo non lo sa. Przy okazji uczniowie poznali historię tej piosenki, która w okresie swego powstania była odczytywana jako satyra na faszystowskiego hierarchę Achille Staracego. Uczniowie, słuchając piosenki, każdorazowo uzupełniali luki w tekście, a po niezbędnych wyjaśnieniach wykonywali szereg ćwiczeń gramatycznych i leksykalnych.

Słuchaczom bardziej zaawansowanym (znającym język co najmniej na poziomie B1) zaproponowałam kurs Historia Włoch w piosence. Tu piosenka była punktem wyjścia do rozmowy o najnowszej historii Włoch. W okres Risorgimenta (zjednoczenie Włoch) wprowadził słuchaczy hymn narodowy Włoch Fratelli d`Italia. Podczas analizy tekstu słuchacze dowiedzieli się o wydarzeniach, do których w hymnie czynione są aluzje, i ku swemu zaskoczeniu odkryli, że tak jak w hymnie polskim mówi się o ziemi włoskiej, tak we włoskim istnieje odniesienie do Polski i Polaków, co stanowi swoisty ewenement w skali światowej.

W zagadnienia związane z historią Południa Włoch wprowadziła słuchaczy piosenka Brigante se muore, którą z dialektu przekładaliśmy na współczesny język ogólny. Lekcjom poświęconym Południu Włoch towarzyszyło także oglądanie fragmentów filmów Li chiamarono briganti! oraz Benvenuti al Sud i dyskusja nad tezami książki Terroni Pina Aprilego. Mamma mia dammi cento lire była punktem wyjścia do omawiania problemów emigracji, La leggenda del Piave towarzyszyła omawianiu historii Włoch podczas pierwszej wojny światowej, zaś dla okresu faszyzmu uznałam za reprezentatywne dwie piosenki: Giovinezza i Facetta nera. Poprzez niezwykle popularną piosenkę Maramao perchè sei morto, powstałą po śmierci Costanzo Ciano, słuchacze zapoznali się z kolei z canzoni della fronda. W wyborze utworów i w przygotowaniu towarzyszących im ćwiczeń językowych korzystałam z publikacji Senti che storia! Storia d`Italia attraverso le canzoni.

„Muzyczne” kursy włoskiego cieszą się obecnie dużą popularnością. Podobnego typu seminarium, przybliżające w zabawny sposób kulturę i zwyczaje Włoch oferuje Włoski Instytut Kultury w Warszawie. Wielu Polaków lubi włoską muzykę, ponieważ jest ona pełna romantyzmu i wpada w ucho. Studenci znają i śledzą Festiwal w San Remo. Jedyny mankament polega na tym, że często piosenki popularne w Polsce nie są zbytnio cenione we Włoszech – mówi współautorka seminarium Musica e parole, Angela Ottone, dodając, że w piosenkach ukryta jest historia danego kraju. Dlatego wraz z dwoma przyjaciółmi, piosenkarzem Matteo Mazzucco i wykładowcą muzyki i kultury Włoch Leonardem Masim, prowadzi seminarium poświęcone włoskiej piosence autorskiej od lat 50. do współczesności. Podczas zajęć słuchacze zapoznają się z historycznym wprowadzeniem, oglądają filmy, słuchają piosenek, wykonują ćwiczenia leksykalno-gramatyczne, śpiewają, dyskutują. Kurs łączy tradycyjną lekcję z atmosferą typową dla spektaklu bądź relaksującego i zabawnego koncertu odbywającego się na żywo – wyjaśnia Angela Ottone – i dodaje: Tego typu podejście do nauki języka sprawia, że nawet najbardziej nieśmiałe osoby, niechętnie wypowiadające się w języku obcym, odblokowują się.

L`italiano dell`arte

Włoski jest językiem sztuki i architektury, a bogactwo artystyczne tego kraju sprawia, że uczący się języka często interesują się także sztuką włoską. Dlatego we Włoskim Instytucie Kultury w Warszawie od lat organizowane są również kursy Język włoski poprzez historię sztuki. Kurs przeznaczony jest dla słuchaczy dobrze znających język (B2-C1). Jest on realizowany przy wykorzystaniu podręczników L`italiano attraverso la storia dell`arte i L`italiano dell`Arte, reprodukcji dzieł sztuki, filmów pochodzących z filmoteki Rai Educational Art i z YouTube. Celem kursu jest poznanie przez słuchaczy słownictwa związanego ze sztuką, przygotowanie ich do lektury fachowej literatury, zapoznanie ich z najważniejszymi włoskimi artystami i kierunkami w sztuce oraz rozwinięcie przez nich czterech kompetencji językowych potrzebnych do komunikowania się z rodzimymi użytkownikami języka – mówi lektor Michale Feliziani z Włoskiego Instytutu Kultury i dodaje, że zważywszy na zaawansowany poziom słuchaczy, szczególny nacisk kładziony jest na wypowiedzi ustne i na analizę leksykalną.