Nauka języka obcego dla wszystkich przedszkolaków

Numer JOwS: 
str. 17

Wszyscy lubimy być w czołówce i lubimy być wyjątkowi. Ubiegły rok rozpieszczał nas pod tym względem w obszarze edukacji i obfitował w pozytywne niespodzianki. Najpierw okazało się, że wyniki polskich uczniów w teście PISA (MEN 2012) pozwoliły Polsce uplasować się na wysokiej pozycji w rankingu międzynarodowym, a później dołączyliśmy do trójki europejskich krajów, w których nauka języka obcego stała się obowiązkowym elementem edukacji przedszkolnej (Eurydice 2012).

Pobierz artykuł w pliku PDF

Jednak, aby osiągnąć sukces i doczekać się powszechnej łatwości w posługiwaniu się językami obcymi przez polskich obywateli, trzeba podjąć poważne wyzwanie, jakim jest zapewnienie wysokiej jakości przygotowania dzieci do nauki języka obcego w przedszkolu. Wysoka jakość to dobrze przygotowani nauczyciele, świadomie stosujący metody pracy, które pozwalają na zindywidualizowane podejście do każdej grupy i każdego ucznia oraz odnoszący się ze zrozumieniem do potrzeb i możliwości rozwojowych i językowych przedszkolaków.

Zanim przejdziemy do omówienia zmian w podstawie programowej wychowania przedszkolnego (MEN 2014) warto przypomnieć, że Komisja Europejska sformułowała wytyczne dotyczące edukacji językowej na najwcześniejszych etapach kształcenia już w 2011 r. W wyniku prac międzynarodowego zespołu ekspertów przygotowano podręcznik dla polityki oświatowej krajów wspólnoty Language Learning at Pre-primary School Level: Making it Efficient and Sustainable. Wczesna nauka języka w przedszkolu jest tu definiowana jako systematyczne podnoszenie świadomości językowej lub eksponowanie dzieci na więcej niż jeden język, które ma miejsce w czasie wczesnej edukacji i opieki nad dzieckiem (European Commission 2011:6).

Zwraca się tu uwagę na niezaprzeczalne korzyści płynące z wczesnego startu w nauce języka obcego. Autorzy dokumentu uważają, że otwarcie dzieci na wielojęzyczność i istnienie innych kultur oraz zwyczajów wzbogaca rozwój społeczny i przyczynia się do rozwoju empatii oraz pozytywnego nastawienia do różnorodności kulturowej, a zatem wzmacnia zrozumienie oraz szacunek dla odmienności.

Z punktu widzenia rozwoju językowego proces przyswajania języka obcego w przedszkolu przebiega, pod wieloma względami, w podobny sposób jak w języku ojczystym, jednak zwykle w dużo wolniejszym tempie, ze względu na ograniczony dostęp do języka obcego. Uważa się, że dzieci w wieku przedszkolnym, będące przed tzw. okresem krytycznym w nauce języka, mają większe szanse przyswoić sobie wymowę i intonację zbliżoną do tej, którą posiadają rodzimi użytkownicy języka.

W oczywisty sposób wczesny start w nauce języka obcego daje szanse na dłuższy okres nauki, a tym samym na ugruntowanie wiedzy i umiejętności językowych oraz dyspozycję do uczenia się języków przez całe życie. Badacze odrzucają też zasadność zgłaszanych czasem obaw przed szkodliwym wpływem mieszania języków w zbyt wczesnym wieku (Edelenbos, Johnstone, Kubanek 2006). Badania nad wielojęzycznością wskazują, że dzieci, które mają kontakt z więcej niż jednym językiem potrafią przekazywać w języku obcym pojęcia i treści, które poznały w języku ojczystym, i odwrotnie. W ten sposób wzmacniają rozwój kompetencji poznawczych.

Na podstawie badań i obserwacji praktycznych rozwiązań w kształceniu na etapie przedszkolnym sformułowano następujące cele, które powinny być realizowane we wczesnym nauczaniu języka:

  • wspieranie edukacji interkulturalnej poprzez podnoszenie świadomości o różnorodności językowej;
  • wzmacnianie indywidualnego rozwoju dziecka za pomocą ćwiczeń wielojęzycznych, które w systematyczny sposób przyczyniają się do wzrostu ogólnych kompetencji i sprawności dziecka;
  • zapewnianie ciągłości nauki języka w perspektywie uczenia się przez całe życie poprzez dążenie do równego dostępu do edukacji językowej, zwłaszcza pomiędzy przedszkolem a szkołą podstawową;
  • o ile to możliwe, zapewnianie wprowadzenia do nauki tego języka obcego, którego dzieci będą uczyły się w szkole podstawowej;

Podobnie rzecz się ma z formami kształcenia. Rekomendowane jest tu takie podejście pedagogiczne, które zapewnia działania dopasowane do wieku rozwojowego dzieci.

Powinny one być stworzone z uwzględnieniem następujących kryteriów:

  • wczesna nauka języka w przedszkolu, zamiast przyjmować formy nauczania języka jako oddzielnego przedmiotu, powinna stanowić narzędzie komunikacji w codziennych ćwiczeniach;
  • nauka języka na tym etapie powinna być włączana w kontekstach, w których język jest potrzebny, np. w sytuacjach dnia codziennego, zabawach, skoro zabawa jest najbardziej naturalnym środowiskiem dziecka w tym wieku, i przybierać formy dramy, dwujęzycznego opowiadania bajek czy też gier, powinna też odbywać się w sposób spontaniczny bez wysiłku ze strony dzieci;
  • rolą nauczycieli jest zapewniać takie środowisko nauki, by dzieci były zaangażowane w proces uczenia się, a wsparcie jakie w nim otrzymują polegało na budowaniu swoistego „rusztowania” (ang. scaffolding) dla ich rozwoju. Podejście to polega na subtelnej roli nauczyciela, który pomaga uczniowi uczyć się, stawać przed wyzwaniami i rozwiązywać problemy za pomocą prostych wskazówek, pytań czy bodźców. Rozwój nowego języka u dzieci powinien być oceniany na podstawie obserwowanych postępów oraz za pomocą oceny kształtującej. W ten sposób można określić indywidualny potencjał każdego dziecka i budować na nim dalsze umiejętności. Na tym etapie wykluczone jest jakiekolwiek ocenianie sumujące, które zakładałoby wystawianie stopni.

Według ekspertów formułujących omawiany tu dokument nieodzowne dla efektywnego przyswajania języka na tym etapie edukacji są wysokie kompetencje i umiejętności nauczycieli, którzy podejmują się kształcenia językowego w tym wieku. Zdaniem ekspertów powinni oni posiadać określone umiejętności językowe, pedagogiczne oraz kompetencje interkulturowe. Chociaż nie zakłada się, że pedagodzy pracujący w przedszkolu będą jednocześnie filologami, nieodzowne dla właściwego rozwoju językowego dzieci jest to, aby byli w stanie w sposób swobodny używać nauczanego języka. Według skali Europejskiego systemu opisu kształcenia językowego taki poziom to B2. Kursy doskonalenia zawodowego dla nauczycieli przedszkolnych powinny więc zawierać dobrze przygotowany komponent kształcenia językowego przygotowujący nauczycieli do posługiwania się nauczanym językiem na tym poziomie. Podkreśla się też, że nauczyciele powinni mieć stały dostęp do kursów doskonalących ich umiejętności językowe oraz możliwości wyjazdów na staże i praktyki do zagranicznych przedszkoli. Korzyści płynące z mobilności to nie tylko rozwijanie umiejętności językowych, ale również ogólnych kompetencji pedagogicznych, motywacji i budowanie pewności siebie.

W przypadku nauczania dwujęzycznego w przedszkolu, które w niektórych regionach Europy jest powszechnie stosowane, od nauczyciela wymagana jest płynna i swobodna znajomość języka, pozwalająca na spontaniczną i poprawną komunikację z dziećmi, charakteryzująca się wymową i intonacją zbliżoną do tej reprezentowanej przez rodzimych użytkowników języka. Poza umiejętnościami językowymi niezbędna do pracy z dziećmi jest oczywiście wiedza pedagogiczna i metodyczna. Od nauczycieli wymaga się więc znajomości psychologii rozwojowej dziecka, procesów poznawczych, emocjonalnych i społecznych, jakie mają miejsce w okresie przedszkolnym.