Nauka języka obcego dla wszystkich przedszkolaków

Numer JOwS: 
str. 17

Wszyscy lubimy być w czołówce i lubimy być wyjątkowi. Ubiegły rok rozpieszczał nas pod tym względem w obszarze edukacji i obfitował w pozytywne niespodzianki. Najpierw okazało się, że wyniki polskich uczniów w teście PISA (MEN 2012) pozwoliły Polsce uplasować się na wysokiej pozycji w rankingu międzynarodowym, a później dołączyliśmy do trójki europejskich krajów, w których nauka języka obcego stała się obowiązkowym elementem edukacji przedszkolnej (Eurydice 2012).

Bardzo ważnym elementem umiejętności nauczycielskich są jego kompetencje interkulturowe. Zdaniem ekspertów edukacja językowa powinna odbywać się w kontekście kulturowym, dzieci poznając język, obcują z elementami kulturowymi, w których zanurzony jest język. Rozwijanie świadomości kulturowej jest ważne również ze względu na samych nauczycieli i zapobiega stereotypowemu postrzeganiu niektórych grup etnicznych, zwłaszcza w środowiskach o znacznym udziale dzieci emigrantów lub mniejszości narodowych.

W odpowiedzi na zapotrzebowanie nauczycieli integrujących naukę języka z programem ogólnej edukacji instytucje kształcące nauczycieli stopniowo uruchamiają nowe kierunki studiów oraz specjalizacje dla nauczycieli wczesnego nauczania i edukacji przedszkolnej. Przykładem takiego programu są studia magisterskie na Wydziale Pedagogicznym Uniwersytetu Warszawskiego Graduate in Teaching English to Young Learners, podczas których studenci przygotowują się do pracy w środowisku wielojęzycznym. Polskie szkoły i przedszkola coraz częściej starają się oferować rozszerzone programy językowo-przedmiotowe, z jednej strony wychodząc naprzeciw potrzebom językowym dzieci dwujęzycznych lub powracających z zagranicy, bądź też uatrakcyjniając ofertę edukacyjną swojej placówki.

Powróćmy jednak do dokumentu, który na mocy prawa wprowadza zmiany w edukacji przedszkolnej. Wybrzmiewają w nim mocno założenia omawianego powyżej podręcznika (European Commission 2011). W celu uzupełnienia dokumentu zawierającego podstawę programową o zapisy dotyczące języka obcego w rozporządzeniu MEN z dnia 30 maja 2014 r. dodano jeden ważny cel wychowania przedszkolnego jakim jest:

11. przygotowanie dzieci do posługiwania się językiem obcym nowożytnym poprzez rozbudzenie ich świadomości językowej i wrażliwości kulturowej oraz budowanie pozytywnej motywacji do nauki języków obcych na dalszych etapach edukacyjnych, a w przypadku dzieci z upośledzeniem umysłowym w stopniu umiarkowanym lub znacznym – rozwijanie świadomości istnienia odmienności językowej i kulturowej (MEN 2014:2).

Na tej samej stronie możemy przeczytać, że wszystkie cele powinny być realizowane we wszystkich obszarach działalności edukacyjnej przedszkola (ibidem). Dotyczy to więc:

  1. Kształtowania umiejętności społecznych dzieci: porozumiewania się z dorosłymi i dziećmi, zgodnego funkcjonowania w zabawie i sytuacjach zadaniowych.
  2. Kształtowania czynności samoobsługowych, nawyków higienicznych i kulturalnych. Wdrażania dzieci do utrzymywania ładu i porządku.
  3. Wspomagania rozwoju mowy oraz umiejętności komunikacyjnych dzieci.
  4. Wspierania dzieci w rozwijaniu czynności intelektualnych, które stosują w poznawaniu i rozumieniu siebie i swojego otoczenia.
  5. Wychowania zdrowotnego i kształtowania sprawności fizycznej dzieci.
  6. Wdrażania dzieci do dbałości o bezpieczeństwo własne oraz innych.
  7. Wychowania przez sztukę – dziecko widzem i aktorem.
  8. Wychowania przez sztukę – muzyka i śpiew, pląsy i taniec.
  9. Wychowania przez sztukę – różne formy plastyczne.
  10. Wspomagania rozwoju umysłowego dzieci poprzez zabawy konstrukcyjne, budzenie zainteresowań technicznych.
  11. Pomagania dzieciom w rozumieniu istoty zjawisk atmosferycznych i w unikaniu zagrożeń.
  12. Wychowania dla poszanowania roślin i zwierząt.
  13. Wspomagania rozwoju intelektualnego dzieci wraz z edukacją matematyczną.
  14. Kształtowania gotowości do nauki czytania i pisania.
  15. Wychowania rodzinne, obywatelskie i patriotyczne.
  16. Przygotowania dzieci do posługiwania się językiem obcym nowożytnym.

Należy więc przyjąć, że wymienione jako ostatnie przygotowanie dzieci do posługiwania się językiem obcym nowożytnym odbywa się w ramach i podczas zadań rozwijających powyższe obszary umiejętności. Autorzy rozporządzenia podkreślają to, wskazując jednocześnie, że ćwiczenia językowe z dziećmi mają się odbywać przede wszystkim w formie zabawy (MEN 2014:8).

Jak może to wyglądać w praktyce?

Gdy przyjrzymy się wymaganiom szczegółowym dla obszaru 16. edukacji przedszkolnej czytamy, że dziecko kończące przedszkole i rozpoczynające naukę w szkole podstawowej:

1. uczestniczy w zabawach np. muzycznych, ruchowych, plastycznych, konstrukcyjnych, teatralnych.

Oznacza to, że język obcy powinien być rozwijany podczas różnorodnych zabaw. Zabawy muzyczne po angielsku, można dobrać w taki sposób, aby nawiązywały do ich odpowiedników w języku polskim, może to być podobna treść, jak w przypadku London Bridge i Jawor, jawor, jaworowi ludzie skutkująca taką samą zabawą ruchową (przy ostatniej frazie przechodzący pod mostem z rąk, zostają „złapani”. Może to być podobna melodia, jak w przypadku Tommy Thumb, where are you? i Panie Janie. W grach ruchowych również można znaleźć podobieństwa i analogie, które pomogą dzieciom opanować nowe zwroty w języku obcym. Np. w grze Doggie, doggie, who’s got your bone? stosujemy te same zasady co w Chodzi lisek koło drogi. W zabawach wykorzystujących elementy dramy, w których dzieci odgrywają różne role, znajdziemy też zbieżność sytuacji, np. między What’s the time Mr. Wolf oraz Gąski, gąski, do domu. Poza tym takie popularne zabawy ruchowe jak ciepło-zimno (hot-cold), ciuciubabka (blindman’s bluff), czy chowanego (hide-and-seek) mogą być odgrywane raz z poleceniami polskimi, a raz z angielskimi. Ważne, jest to, że dzieci znając zasady poznane w jednym języku z łatwością stosują je w drugim. W ten sposób udział w ćwiczeniach wykorzystujących język obcy jest dla nich łatwiejszy i przyjemniejszy (Szpotowicz, Szulc-Kurpaska 2009; Appel, Zarańska, Piotrowska 2012).

Następnie możemy przeczytać, że dziecko kończące edukację przedszkolną:

2. rozumie bardzo proste polecenia i reaguje na nie;

Taki zapis daje pole do popisu nauczycielowi przedszkolnemu praktycznie w każdej sytuacji dnia codziennego, również w sytuacjach przeznaczonych na czynności samoobsługowe. Z pomocą przychodzą tu autorzy programów nauczania (Bogucka, Łoś 2014; Szpotowicz, Szulc-Kurpaska 2014) podając przydatne zwroty, które warto wprowadzić do repertuaru codziennego języka obcego w przedszkolu stosując je wymiennie, często jakby od niechcenia, z polskimi. Znajdziemy tu na przykład:

zwroty używane przy grach:

Let’s play Bingo! Put your cards on the table, please. Shuffle the cards, please. Count! One, two, three. Turn one card over.

zwroty wprowadzające informację zwrotną:

  • Excellent! Well done! Super! Brilliant! Great!
  • Congratulations!
  • Yes, that’s right.
  • What a nice/beautiful picture!
  • That’s interesting.
  • What a good idea!
  • Try again.
  • (Bogucka i Łoś 2014)

W programach nauczania obok prostych poleceń związanych z zabawami i grami można znaleźć też takie, które będą przydatne w czynnościach samoobsługowych.

proste polecenia:

  • Touch your…(a part of body)
  • Tap your…(a part of body)
  • Move your…(a part of body)
  • Stamp your feet.
  • Clap your hands.
  • Shake your body.
  • Turn around.

nieprzewidziane sytuacje:

  • Take a tissue.
  • Blow your nose.
  • Don’t pick your nose.
  • Tie your… Zip your… Button your…
  • Tie your laces.
  • Do you want to go wee-wee?*
  • Take the toilet paper.*
  • Wipe your bottom/bum*.
  • Pull up your knickers/trousers/tights*.

*zwroty przydatne w przedszkolach dwujęzycznych, gdzie uczęszczają dzieci niemówiące po polsku lub gdy nauczyciel posługuje się wyłącznie językiem angielskim (Szpotowicz, Szulc-Kurpaska 2014).

Kolejnym wymaganiem szczegółowym jest założenie, że kończąc przedszkole dziecko:

3. powtarza rymowanki, proste wierszyki i śpiewa piosenki w grupie;

Najważniejszą częścią tego zapisu są jego ostatnie dwa wyrazy: „w grupie”. Dzieci w wieku przedszkolnym mogą nie czuć się jeszcze wystarczająco pewnie, by samodzielnie recytować wierszyki i śpiewać piosenki. W grupie łatwiej ośmielić się na pierwsze próby zabawy z nowym językiem. W tym wieku lepiej dać dzieciom szansę na dojrzewanie do pewności siebie w posługiwaniu się językiem obcych i uważnie oraz z wrażliwością obserwować, kiedy są gotowe na samodzielne powtarzanie lub śpiewanie.

Ostatnie wymaganie szczegółowe dotyczy wykorzystania literatury dziecięcej w języku obcym. Zakłada się, że dziecko kończące przedszkole:

rozumie ogólny sens krótkich historyjek opowiadanych lub czytanych, gdy są wspierane np. obrazkami, rekwizytami, ruchem, mimiką, gestami;

Widać tu kolejne odniesienie do jednej z bardziej typowych i absorbujących uwagę dzieci czynności jaką jest słuchanie bajek i opowiadań. W przypadku języka obcego konieczne jest wizualne wspieranie opowiadanego lub czytanego tekstu tak, aby pomóc dzieciom zrozumieć treść, która jest częściowo ukryta pod nieznanymi zwrotami czy słowami. W tym przypadku również można skorzystać z podpowiedzi autorów programów nauczania, którzy załączają przykładowe scenariusze zajęć z dziećmi, takie jak poniższy, zaczerpnięty z programu wydawnictwa Oxford University Press (Szpotowicz, Szulc-Kurpaska 2014).