Porady dla nauczycieli pracujących z uczniami niewidzącymi

Numer JOwS: 
str. 27

Każdy nauczyciel/ wykładowca powinien zadać sobie pytanie czy jest w stanie zintegrować się ze swoimi uczniami/studentami (czasem niepełnosprawnymi). Następujący artykuł wyjaśnia czytelnikom kim jest osoba z dysfunkcją wzroku i podaje kilka wskazówek niezbędnych do prawidłowej i bezstresowej współpracy nauczyciela z uczniem niewidzącym lub niedowidzącym.

Pobierz artykuł w pliku PDF

Poniższy artykuł ma na celu przybliżenie nauczycielom (wykładowcom, lektorom) bez wykształcenia tyflopedagogicznego wizerunku osoby (ucznia, studenta) niewidzącej. Zawarte są w nim również wskazówki, jak nawiązać z nią kontakt, zrozumieć jej podłoże psychiczne oraz ułatwić jej, często bardzo ciężką, drogę edukacji. Kolejnym, lecz równie ważnym celem artykułu jest uświadomienie czytelnikowi, w jak ciekawy sposób podczas zajęć z języka obcego można zapełnić luki w wiedzy o świecie uczniów z dysfunkcją wzroku.

Wzrok jest zmysłem, który odgrywa istotną rolę w życiu codziennym. Brak wzroku lub jego ograniczenie utrudnia funkcjonowanie człowieka. Znaczenie wzroku w życiu człowieka można rozpatrywać w zakresie:

  • procesów poznawczych;
  • działalności praktycznej;
  • orientacji przestrzennej;
  • sfery emocjonalnej;
  • komunikowania się z otoczeniem (Majewski 1983:4; Sękowska 1998:96).

Osoba niewidząca lub niedowidząca nie jest w pełni mobilna, przez co staje się zależna od drugiej osoby. Zmniejsza się również (w przypadku osób niewidzących – jest wręcz niemożliwy) dostęp do informacji drukowanych, co jest znacznym utrudnieniem, ponieważ żyjemy w świecie kolorowych podręczników, magazynów oraz stron internetowych. Nie można jednak zapomnieć, że dzisiejszy świat to również nowe technologie, które umożliwiają niewidzącym dostęp do tekstów czarnodrukowych. W Polsce liczba osób z uszkodzeniem wzroku przekracza 500 tysięcy (Paplińska 2008:14). Przedszkola, szkoły, uczelnie wyższe oraz biura pracy powinny wspierać tę jakże ogromną grupę ludzi.

Kim jest zatem osoba z dysfunkcją wzroku? Zanim zostanie podana odpowiedź na to pytanie, należy wyjaśnić podstawowe pojęcia z nim związane.

  • Tyflopedagogika (z gr. typhlos – niewidomy) to dział pedagogiki specjalnej zajmujący się edukacją, wychowaniem, terapią oraz rehabilitacją osób niewidzących i niedowidzących (Hejnicka-Bezwińska 2008:494).
  • Glottodydaktyka to według Krzeszowskiego (2001:5) termin obejmujący wszystko, co dotyczy nauczania języków obcych, tj. język jako przedmiot nauczania i uczenia się, osoba nauczyciela, osoba ucznia, materiały dydaktyczne, kontekst, w którym odbywa się nauka, podejście, metody i techniki stosowane w nauczaniu języków obcych.
  • Tyfloglottodydaktyka natomiast dotyczy nauczania języków obcych w środowisku osób niewidomych i słabowidzących (Krzeszowski (2001:7).

Następnym bardzo ważnym zagadnieniem jest definicja ślepoty i w końcu definicja osoby niewidzącej. Zgodnie z kryteriami Światowej Organizacji Zdrowia (Sękowska 1998:98) osobami niewidzącymi są: osoby całkowicie niewidome (ostrość wzroku 0,00), osoby z ostrością wzroku nie większą niż 0,05, a więc osoby ze ślepotą umiarkowaną lub słabowzrocznością głęboką, a także osoby z ograniczonym polem widzenia nie większym niż 20 stopni, niezależnie od ostrości wzroku (może być wyższa niż 0,05).

Osobami słabowidzącymi natomiast są osoby, u których ostrość wzroku wynosi od 0,05 do 0,3, a w znaczeniu szerokim do słabowidzących zalicza się również osoby ze słabowzrocznością głęboką, zaliczone do osób niewidzących. Odnośnie pola widzenia, to podobnie jak w przypadku osób niewidzących, przyjmuje się jego ograniczenie do obszaru 20 stopni, niezależnie od ostrości widzenia (może być lepsza niż 0,3). Jak można zauważyć, granica między osobami niewidzącymi a niedowidzącymi jest bardzo płynna. Światowa Organizacja Zdrowia opiera się również na kryteriach medycznych.

Dla dalszych rozważań warto również wyróżnić trzy grupy osób z dysfunkcją wzroku. W Polsce wyróżnia się dwie grupy dzieci z uszkodzeniem wzroku: niewidzące i słabowidzące. Są to podstawowe kryteria podczas klasyfikacji dzieci do szkół dla niewidzących i słabowidzących. Sękowska (1998:100) jednak podkreśla, że w ten sposób wydzielona grupa niewidzących jest grupą niejednolitą. Są w niej bowiem dzieci całkowicie niewidzące oraz te, które posiadaja resztki widzenia. Ze względu na jakościowe różnice w poznawaniu świata przez dzieci z dysfunkcją wzroku wyróżnić można w aspekcie pedagogicznym następujące grupy – niewidzących, szczątkowowidzących oraz słabowidzących:

  • do grupy niewidzących zalicza się dzieci i dorosłych, którzy nie widzą od urodzenia albo od wczesnego dzieciństwa tak, że nie pamiętają żadnych wrażeń wzrokowych. Do tej grupy zaliczyć można również zdaniem Sękowskiej (1998:101) osoby z poczuciem światła, tj. takie, które mogą odróżnić światło od ciemności, ale nie są w stanie rozróżnić barw, kształtu przedmiotów, ruchu lub przestrzeni;
  • grupa szczątkowowidzących to dzieci oraz dorośli, którzy spostrzegają przedmioty (zarys ich kształtów oraz ruch), niektórzy rozróżniają również barwy oraz posiadają wzrokową orientację przestrzenną. Grupa osób szczątkowowidzących poznaje świat przez dotyk i inne zmysły uzupełniane tylko wrażeniami wzrokowymi ze względu na duże braki w widzeniu oraz wykorzystuje wrażenia wzrokowe do poruszania się, jest to tzw. widzenie komunikacyjne (Bauman 1963:101);
  • u grupy osób słabowidzących przy poznawaniu świata dominuje wzrok. Osoby słabowidzące są w stanie przy zastosowaniu pomocy optycznych posługiwać się drukiem zwykłym (Sękowska 1998:102). Dotyk i inne zmysły przy poznawaniu otoczenia mają jedynie na celu uzupełnienie spostrzeżeń.

Poznawszy podstawowe terminy związane z tematyką osób z dysfunkcją wzroku można poruszyć kolejne zagadnienia, z którymi każdy nauczyciel/wykładowca powinien zaznajomić się w trakcie swojej kariery zawodowej.

Powyżej opisane zostały różne stopnie ślepoty. Zostało ustalone, że wśród osób z dysfunkcją wzroku ze względu na stopień ostrości widzenia wyróżnia się trzy podstawowe grupy. Są to osoby całkowicie niewidzące, osoby z resztkami wzroku oraz osoby słabowidzące. Co przede wszystkim muszą zrozumieć i wiedzieć nauczyciele pracujący z uczniami z dysfunkcją wzroku, to ich stan wzrokowy. Nie chodzi tutaj o medyczne pojęcia, lecz o rozeznianie, w jakim stopniu wzrok danego ucznia jest uszkodzony, czyli: czy uczeń jest całkowicie niewidzący, czy posiada w jakimś stopniu resztki wzroku umożliwiające czytanie dużego druku.

Stopień ostrości wzroku w znacznym stopniu wpływa na funkcjonowanie tych osób w różnych sferach, w tym również w sferze aktywności edukacyjnej, dlatego chociażby resztki wzroku u osoby niedowidzącej powinny być maksymalnie wykorzystane do odczytywania książek pisanych powiększonym drukiem. Osoby z resztkami wzroku powinny być zachęcane i motywowane przez nauczycieli do korzystania z umiejętności odczytywania chociażby dużego druku. Ma to wpływ na ich rozwój ogólny i dalsze chęci do nauki.

Następnym krokiem jest zrozumienie podłoża psychicznego ucznia niewidzącego, ponieważ zrożnicowane przyczyny uszkodzenia wzroku oraz różne czynniki wpływające na funkcjonowanie wzrokowe powodują zróżnicowanie potrzeb tych osób i ich możliwości (Przewodnik 2010:26). Nauczyciel zatem powinien wiedzieć, w jaki sposób, kiedy i w jakim wieku jego uczeń stracił wzrok. Na jakim etapie pozostały danej osobie doświadczenia wzrokowe (co pamięta?). Wyobrażenia o otaczającym nas świecie osób niewidzących od urodzenia, a tych, którzy utracili swój wzrok po np. kilku latach od urodzenia, znacznie się różnią.

Warto przytoczyć praktyczne wskazówki dla nauczycieli/wykładowców opracowane przez Błaziak oraz Kałkus (2008:32) odnośnie adaptacji pomieszczenia:

  • jeśli to możliwe stoliki i krzesła w klasie/sali wykładowej powinny być ustawione tak, aby powstała wyraźnie określona ścieżka komunikacyjna;
  • nauczyciel/wykładowca powinien zwracać uwagę na dostawianie krzeseł do stołu, wieszanie plecaków lub umieszczanie ich w odpowiednich miejscach tak, aby nie stanowiły dodatkowej trudności w poruszaniu się ucznia/studenta niewidzącego;
  • nauczyciel powinien również informować ucznia z dysfunkcją wzroku o ewentualnych zmianach w ustawieniu klasy/sali wykładowej. Warto także przyjąć zasadę, by drzwi do klasy pozostawiać zawsze zamknięte lub całkowicie otwarte.

Uczestniczenie w wykładach i konwersatoriach polega na słuchaniu prowadzącego, sporządzaniu notatek i zadawaniu pytań. Osoby niewidzące i słabowidzące mają swoje metody zapisywania informacji, które czasami bardzo różnią się od standardowych. Na przykład:

  • osoby niewidome najczęściej nagrywają zajęcia, notują w alfabecie brajla za pomocą tabliczki lub specjalnej maszyny, na specjalnym notatniku elektronicznym lub komputerze przenośnym;
  • osoby słabowidzące notują za pomocą flamastrów, na komputerach przenośnych lub nagrywają wykłady (Zadrożny 2007:9).

Błazik i Kałkus (2008:32) podkreślają, że uczeń niewidomy koncentruje się głównie na bodźcach słuchowych, co prowadzi do szybszego zmęczenia, dlatego należy pamiętać o stosowaniu przerw śródlekcyjnych lub zmianie form pracy w czasie zajęć.

Ćwiczenia i laboratoria są prowadzone w bardzo różny sposób, dlatego podczas tego typu pracy należy traktować każdego ucznia niewidzącego indywidualnie. Liczy się kreatywność prowadzącego oraz rozmowa z uczniem/studentem. Dzięki rozmowie można wypracować indywidualną metodę współpracy, która z pewnością podziała motywująco zarówno na ucznia, jak i na nauczyciela/wykładowcę.

Podczas lektoratów języków obcych, które są szczególną formą zajęć, problemy polegają głównie na trudności w dostępie do materiałów drukowanych. Konwersacje można realizować w sposób zupełnie standardowy, problem tkwi jednak w różnicy między sposobami wymowy a zapisem tekstu. Prowadzenie zajęć wymaga od lektora pewnych umiejętności, których niestety nie nabywa się w kolegiach językowych. Metodyki nauczania języka angielskiego osób niewidomych można nauczyć się na przykład na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim w Katedrze Tyflodydaktyki Języka Angielskiego, którą prowadzi dr hab. Bogusław Marek, prof. KUL (Zadrożny 2007:11).