Praca licencjacka jako przykładowe narzędzie krytycznej analizy dyskursu lekcyjnego

Numer JOwS: 
str. 79

Artykuł jest propozycją przyjrzenia się problemom we współczesnej glottodydaktyce zauważanym przez nowicjuszy w zawodzie nauczyciela języka angielskiego, a dotyczącym jakości dyskursu lekcyjnego, relacji uczeń-nauczyciel oraz poziomu przygotowania absolwentów studiów językowych do wykonywania zawodu.

Pobierz artykuł w pliku PDF

Przy próbie opisu stanu dzisiejszej glottodydaktyki w Polsce z pewnością zastosowane zostałyby terminy i określenia takie jak: mistrzostwo metodyczne, narzędzia na miarę szkoły 2.0, szkolenia, kształcenie ustawiczne, CLIL, ESOKJ, CALL, autonomizacja ucznia, era post-metody (Komorowska 2007), eklektyzm metodyczny, kreatywność itp. Wysokie miejsce w dyskursie glottodydaktycznym zajmują też interkulturowość oraz badania nad kompetencjami nauczycieli: pedagogicznymi, pragmatycznymi, językoznawczymi i komunikacyjnymi. Mnożą się wśród nich podziały na kompetencje ogólne (ang. generic) i kierunkowe (ang. specific) (Pitura 2011) oraz szeroko znane kompetencje kluczowe. Nauczyciele oraz językoznawcy dysponują szeroką wiedzą o strategiach uprzejmości, dyskursie i jego rodzajach, teoriach aktów mowy i strategiach komunikacyjnych.

Przy tak rozbudowanej wiedzy nauczycieli języka angielskiego poziom językowy początkujących studentów studiów filologicznych, którzy niebawem mają także nauczycielami zostać, budzi jednak wśród dydaktyków akademickich coraz więcej zastrzeżeń. Dlaczego zatem, znając tyle sposobów pomiaru standardów, narzekają oni coraz częściej na efekty nauczania mierzone wciąż owymi standardami i pisanymi według nich testami? Dlaczego też szkoła/akademia nie jest uważana za miejsce rozwijania kreatywności? (Karpińska-Musiał 2011). Poszukując odpowiedzi na te pytania, zdecydowałam przyjrzeć się dyskursowi lekcyjnemu nie za pomocą tradycyjnych badań ilościowych w tematyce pedeutologii, ani też nie przez testowanie i pomiar osiągnięć uczniów w zakresie dydaktyki. Soczewką uczyniłam opinie studentów kończących studia pierwszego stopnia na filologii angielskiej o specjalności nauczycielskiej na temat tego, co poza trafną metodą konstytuuje według nich skuteczną jednostkę lekcyjną. Opinie te zostały zebrane na podstawie lektury 21 prac licencjackich napisanych w latach 2009/2010 i 2010/2011.

Badanie to miało na celu zaobserwowanie dwóch zjawisk. Po pierwsze tego, czy wybierana tematyka prac, będąc – a tak należy założyć – odbiciem kierunku zainteresowań przyszłych nauczycieli języka angielskiego, pokazuje szczególne obszary ich dążenia do mistrzostwa metodologicznego (i czy tylko metodologicznego?). Po drugie – wskazanie, gdzie w obecnych czasach post-metody przyszli nauczyciele, sami będąc jeszcze studentami, upatrują źródła problemów z dyskursem edukacyjnym na lekcjach języka obcego w szkole lub na uniwersytecie. Czy dzisiejsi studenci, którzy dopiero co sami uczestniczyli w procesach edukowania na miarę XXI wieku, potrafią pokazać nam poprzez wskazanie zagadnień dla nich istotnych, jak za pomocą odpowiednich technik dyskursywnych uczynić lekcję językową lub wykład bardziej skutecznymi i interesującymi?

Charakter i cele badania

Badanie przeprowadzone zostało metodą monografii pedagogicznej poprzez jakościową analizę prac licencjackich absolwentów dwóch kolejnych roczników trzyletnich filologicznych studiów stacjonarnych w Instytucie Anglistyki i Amerykanistyki Uniwersytetu Gdańskiego. Głównym celem była analiza tej tematyki pod kątem potencjalnego znaczenia, jakie niesie ona dla opartego na wytycznych dyskursu lekcyjnego. Dyskurs lekcyjny sprowadzony jest tu do formy relacji, która ma miejsce pomiędzy uczestnikami dialogu edukacyjnego w sytuacjach dydaktycznych, złożonej z interakcji zarówno werbalnej, jak i niewerbalnej, symbolicznej, oraz tej wynikającej z hierarchii władzy. Podążając za rozumieniem analizy dyskursu przez Ruth Wodak (2008), według której wszelkie praktyki społeczne formułowane są poprzez język i w nim realizowane, zamiarem moim jest wychwycenie w tekstach studentów tendencji do przenoszenia uwagi na istotność aspektów poza metodycznych, oscylujących wokół psychologicznych, społecznych i kulturowych mechanizmów działających w grupie pomiędzy jej uczestnikami oraz nimi i nauczycielem. Obiektem analizy jest zatem nie tyle sama treść prac, ile przede wszystkim widoczna w nich logika argumentacji prowadząca do określonych celów badawczych. Zostały one pogrupowane tematycznie na prace bardziej skoncentrowane na zagadnieniach czysto metodycznych oraz te, które metodykę traktują jako tło do rozważań o sprawach wpływających na efektywność nauczania, a związanych raczej z zastosowaniem różnych metod dyskursywnych (wizualnych, werbalnych, niewerbalnych). Tytuły prac podawane są w tłumaczeniu na język polski, mimo iż oryginalnie powstały one w języku angielskim.

Prace w roku akademickim 2009/2010

Problematyka metodyczna

Praca zatytułowana Technika odgrywania ról jako dydaktyczna konsekwencja zabawy symbolicznej w nauczaniu języka angielskiego małych dzieci (Polachowska 2010) podkreśla znaczenie zabawy symbolicznej dzieci dla rozwijania zdolności językowych w późniejszym wieku i wskazuje na istotność etapu zabawy symbolicznej dla skuteczności metody odgrywania ról jako metody ściśle dydaktycznej. Rozwój dziecka i związane z nim teorie pedagogiczno-psychologiczne znajdują odzwierciedlenie w kilku następnych pracach, każda trochę z innej perspektywy. Temat ten porusza także praca o tytule: Teoria inteligencji wielorakich Howarda Gardnera i jej zastosowanie w nauczaniu języka angielskiego (Renush 2010). Jej autor zwraca uwagę na różnorodność typów inteligencji zidentyfikowanych przez Gardnera i znaczenie ich rozpoznawania przez nauczycieli dla efektywnego, przyjaznego uczniom i adekwatnego dla ich osobowości dyskursu na lekcji. Chociaż samo zagadnienie inteligencji wielorakich nie jest nowe w glottodydaktyce, wydaje się, sądząc po wnioskach autora, że aplikacja tej teorii w praktyce jest dużo trudniejsza aniżeli jej ambitne przesłanki. Licencjaci zdają sobie sprawę z organizacyjnych utrudnień realizacji programu, który np. przewidywałby uwzględnienie predyspozycji przynajmniej większości uczniów w danej klasie. Mimo tego teoria ta stanowi argument dla eklektyzmu w tej dziedzinie i jest przez absolwentów uważana za cenną.

Cenną na tyle, że jedna z dyplomantek postanowiła skupić się tylko na wybranym typie inteligencji: inteligencji intrapersonalnej. W pracy, którą zatytułowała Wykorzystanie inteligencji intrapersonalnej w rozwijaniu umiejętności samooceny wśród młodszych uczniów języka angielskiego (Tołłoczko 2010), usiłuje ona zauważyć związek między inteligencją pozwalającą na autorefleksję i wgląd we własną osobowość a rozwijaniem umiejętności samooceny przez małe dzieci w warunkach lekcji języka obcego. Ten rodzaj predyspozycji jest szczególnie cenną cechą wobec współczesnych wytycznych pedagogiki subiektywistycznej, promującej autonomię i samosterowność uczniów.

Kolejna praca o metodycznym nachyleniu nosi tytuł Znaczenie nowoczesnych technologii dla motywacji uczniów w wieku 10-15 lat (Bedra 2010) i omawia znaczenie mediów oraz technik komputerowych dla nowoczesnego nauczania języków obcych wśród dzisiejszej młodzieży. Autorka poświęca dużo uwagi wpływowi użycia narzędzi Web 2.0 na motywację nastolatków do nauki, co wskazuje na jej świadomość zmian, jakie zachodzą w procesach percepcji, zapamiętywania oraz automotywacji młodych ludzi.