Praktyczne wykorzystanie frazeologizmów w szkole

Numer JOwS: 
str. 110

Związki frazeologiczne stanowią integralną część każdego języka. Polscy leksykolodzy definiują je jako co najmniej dwuwyrazowe konstrukcje, społecznie ustalone, często charakteryzujące się niemożliwością dosłownego przetłumaczenia na inny język. Duża część frazeologizmów jest właściwa jedynie dla danej wspólnoty językowej, a wynika to z faktu, że ich źródłem są kultura i tradycje kraju, w którym powstały.

Pobierz artykuł w pliku PDF

Według G. Grossa (1996:9-23), jedną z najważniejszych cech idiomatyzmów jest ich stopień leksykalizacji[1], który wpływając jednocześnie na strukturę formalną jak i stronę semantyczną, dzieli je na dwie podstawowe grupy:

  1. związki frazeologiczne całkowicie skostniałe, odznaczające się zupełną blokadą właściwości transformacyjnych (żaden z komponentów frazeologizmu nie może być zmodyfikowany ) oraz globalnością znaczeniową[2];
  2. połączenia wyrazowe częściowo zleksykalizowane, dopuszczające określoną liczbę modyfikacji strukturalnych (pamiętajmy, że przynajmniej jeden ze składników frazeologizmu nie może być zastąpiony). Ich znaczenie daje się wydedukować na podstawie znaczeń tworzących je komponentów, szczególnie, gdy zostaną umieszczone w kontekście. Są prostsze do zrozumienia niż idiomy z pierwszej grupy, ale ich tworzenie i poprawne użycie przysparza wielu problemów. Dzieje się tak, dlatego że w zasadzie nie istnieje żadna logiczna przesłanka pozwalająca na odruchowe połączenie na przykład czasownika remporter z rzeczownikiem victoire czy, w języku polskim, czasownika odnieść ze słowem zwycięstwo (Zaręba 2004:160).

Natomiast z punktu widzenia budowy strukturalnej wyrażenia idiomatyczne dzielimy na: wyrażenia (połączenia wielowyrazowe opierające się na rzeczowniku i niezawierające czasownika), zwroty (sekwencje, których konstrukcja bazuje na czasowniku) i frazy (rozbudowane związki frazeologiczne o postaci zdania lub strukturze zbliżonej do zdania).

Zatem widzimy, że idiomy stanowią część kodu językowego i jednocześnie odzwierciedlają sposób myślenia oraz postrzegania rzeczywistości charakterystyczny dla zbiorowości, która je stworzyła. Stąd ich rozumienie dowodzi nie tylko doskonałej znajomości języka, ale również znajomości kultury danego kraju.

Większość z nas nie zdaje sobie sprawy, że frazeologizmy stanowią dużą część leksyki. Zapamiętywanie idiomów, ich pisowni, wymowy i znaczenia, następuje w taki sam sposób, jak pojedynczych wyrazów takich jak: stół, książka czy lampa. Zdaniem A. Reya (1994:5), bez znajomości idiomatyzmów nie jest możliwe nauczenie się jakiegokolwiek języka. Oczywiście znajomość wszystkich idiomów występujących w danym języku nie jest konieczna do poprawnego komunikowania się. Nie należy jednak zapominać, że każdy język wyposażony jest w takie frazeologizmy, których próba uniknięcia nie udaje się nawet najwybitniejszym pisarzom, w języku francuskim do takich idiomów zaliczamy na przykład wyrażenie: il y a. Zawsze możemy próbować zastąpić dane wyrażenie idiomatyczne poprzez parafrazę (jeżeli w rzeczywistości jest to w ogóle możliwe), ale musimy zdawać sobie sprawę, że nasza wypowiedź w wyniku takiej operacji językowej stanie się dłuższa i dużo mniej precyzyjna.

Teksty literackie, publicystyczne czy prawie każda rozmowa są przepełnione różnorodnymi idiomami. Ich rozumienie i umiejętność poprawnego stosowania gwarantują zarówno satysfakcję językową, jak i poczucie przynależności do danej grupy społecznej. Ponadto, w przeciwieństwie do zdań prostych, większość frazeologizmów pozwala jasno wyrazić uczucia i emocje, nawet te najbardziej skomplikowane. Dzięki precyzji tych wyrażeń rozmówca jest w stanie podkreślić każdy niuans swoich myśli i zamiarów. Warto również zwrócić uwagę na pozytywne nastawienie rodzimych użytkowników języka do cudzoziemców, którzy poprawnie używają wyrażeń frazeologicznych.

Jednocześnie brak znajomości idiomów może być przyczyną wielu problemów komunikacyjnych. Użytkownik języka przyzwyczajony do rozszyfrowywania sensu usłyszanej wypowiedzi za pomocą sumowania znaczeń kolejnych leksemów nie poradzi sobie ze zrozumieniem wyrażeń frazeologicznych (bowiem są to sekwencje odznaczające się brakiem kompozycjonalności sensu i należy je analizować globalnie)[3]. Nieznajomość idiomatyzmów może prowadzić do powstawania zabawnych pomyłek wynikających z próby tłumaczenia dosłownego. Francuskie wyrażenie Il n’y a pas un chat przetłumaczone dosłownie będzie brzmiało: Nie ma kota, a tymczasem jego prawidłowe znaczenie to: Nie ma nikogo. Należy podkreślić, że trudności translatoryczne wynikają również z podobieństwa strukturalnego frazeologizmów. Zmiana czy opuszczenie nawet małego elementu, takiego jak rodzajnik w języku francuskim, może zmienić sens całego wyrażenia. Przykładem niech będą wyrażenia faire le saut (powziąć ważną decyzję) oraz faire un saut (skoczyć gdzieś np. na kilka dni do Krakowa) (Stawińska 2003:7).

Programy szkolne przewidują najczęściej naukę prostych sekwencji języka. Tymczasem frazeologia powinna być obecna w materiale dydaktycznym w szerszym zakresie. Ucząc języka, na przykład francuskiego, należałoby wziąć pod uwagę nie tylko wyrażenia podstawowe takie jak: tomber malade, avoir faim, il fait chaud/froid, Comment allez-vous? itd., lecz również zwroty bardziej skomplikowane: se payer la tête de qqn, y mettre le prix; przysłowia, powiedzenia: Il n'y a pas de fumée sans feu; La parole est d’argent mais le silence est d’or, nie zapominając o konstrukcjach rzeczownikowych, przymiotnikowych, przysłówkowych i przyimkowych (cordon bleu, de plus belle, à force de, toujours est-il que). Jeśli więc postrzegamy zakres frazeologii tak szeroko, to oczywistym wydaje się stwierdzenie, że wyrażenia idiomatyczne powinny znaleźć się w programie nauczania języka obcego począwszy od poziomu podstawowego. Dodajmy jeszcze, że Europejski System Opisu Kształcenia Językowego (2003:107) wspomina o nośnikach mądrości ludowej, wśród których wymienia przysłowia i wyrażenia idiomatyczne.

Uważamy, że znajomość wyrażeń frazeologicznych jest niezbędna do osiągnięcia dobrej znajomości języka, a w szczególności umiejętności swobodnego (autentycznego) komunikowania się. Niestety w praktyce bardzo rzadko przywiązuje się wagę do uczenia idiomów, co doskonale widać na przykładzie programów przeznaczonych do nauczania języków obcych w szkołach publicznych. Tymczasem idiomatyzmy mogą być interesującym i użytecznym materiałem dydaktycznym. Po pierwsze, wyrażenia te wzbogacają zasób słownictwa uczniów i pogłębiają znajomość języka obcego. Po drugie, różnorodność idiomów oraz ich nieregularność strukturalno-semantyczna wzbudza ciekawość uczniów. Bardzo często skojarzenia, na których opierają się frazeologizmy są na tyle oryginalne i zaskakujące, że wprowadzają w czasie lekcji element ludyczny. Poza tym, znajomość idiomów umożliwia uczniom wyrażanie myśli w sposób przejrzysty i niebanalny, co dodatnio wpływa na ich motywację do nauki.

Przypomnijmy jeszcze, że frazeologia dydaktyczna powinna być wprowadzana w aspekcie synchronicznym, czyli bez odnoszenia się do etymologii i znaczeń historycznych. Kluczowym elementem, mającym wpływ na wynik nauczania, jest wybór wyrażeń, które powinny być dopasowane do wieku uczniów, ich możliwości językowych i potrzeb.

Aby ułatwić nauczycielowi pracę z wyrażeniami frazeologicznymi na lekcji języka obcego, przygotowałyśmy zestaw ćwiczeń wraz z rozwiązaniami. Zadania zostały podzielone na trzy grupy. Pierwsza to zestaw ćwiczeń, których zadaniem jest wprowadzenie nowego materiału językowego – w tym przypadku idiomów. Drugą grupę stanowią zadania, które pozwolą uczniom utrwalić nowo poznane wyrażenia. Ćwiczenia stanowiące trzecią grupę sprawdzają stopień opanowania materiału. Użyte wyrażenia zostały wybrane ze współczesnych słowników frazeologicznych. Nieskomplikowana konstrukcja i popularność zaproponowanych wyrażeń uzasadniają ich wykorzystanie w przedstawionym materiale dydaktycznym dostosowanym do poziomu znajomości języka francuskiego ucznia gimnazjum. Przygotowane przez nas zadania zakładają rozwijanie nie tylko kompetencji rozumienia, ale i umiejętności rekonstruowania jak również poprawnego użycia frazeologizmów w kontekście. Większość ćwiczeń może być wykonana przez uczniów podczas lekcji lub w domu. Proponowane przez nas metody wprowadzania i utrwalania idiomów wspomagają proces usamodzielniania uczniów, są interesujące, a młodzieży gimnazjalnej kojarzą się bardziej z zabawą niż z nauką. Należy również podkreślić, że niektóre ćwiczenia wymagają pracy ze słownikiem, która powinna być jedną z elementarnych umiejętności każdej osoby uczącej się języka obcego.

Ćwiczenia praktyczne przygotowane przez autorki artykułu znajdują się w pliku PDF.

Bibliografia

Pełna bibliografia artykułu w pliku PDF.

[1] Przez leksykalizację rozumiemy proces językowy, który przekształca wielowyrazową grupę wolną w grupę stałą, to znaczy łączy w całość ciąg morfemów, aby stworzyć sekwencję traktowaną jak poszczególną jednostkę leksykalną.

[2] Jeden lub więcej niż jeden komponent frazeologizmu ma specyficzny sens, a tym samym nadaje specyficzny sens całej sekwencji, który nie zależy od sumy znaczeń jej części składowych (Giermak-Zielińska 2000:10).

[3] La lecture la plus simple d’une expression consiste à additionner les contenus sémantiques de tous ses composants: c’est ce que font les enfants devant une expression inconnue, c’est ce que font également les apprenants étrangers, lorsque la structure syntaxique (qui ne diffère pas de la « normale ») ne permet pas de deviner s’il s’agit d’une séquence qui doit être interprétée globalement ou bien dont les significations s’additionnent (Giermak-Zielińska 2000:7).