Przedszkolak uczy się języka obcego. Kręta droga, wielka frajda

Numer JOwS: 
str. 43

Wszyscy – chociażby intuicyjnie – zakładają, że metody nauczania języka obcego dzieci w wieku przedszkolnym muszą być inne niż uczenia dzieci starszych i powinny być dostosowane do ich uwarunkowań rozwojowych. W artykule przypomniane zostaną ustalenia psychologii rozwojowej na temat rozwoju umysłowego, fizycznego oraz emocjonalno-społecznego dziecka od 3. do 5. roku życia oraz wynikające z nich zalecenia metodyczne, dotyczące projektowania, organizowania i prowadzenia wczesnego nauczania języka obcego.

Pobierz artykuł w pliku PDF

Rudymenty teoretyczne rozważań stanowić więc będą punkt wyjścia do zarysowania problematyki oddziaływania specyfiki rozwojowej dzieci na to, co i jak można zrealizować z małymi uczniami. Droga do sukcesu pedagogicznego jest kręta, bo maluchy to wymagający uczniowie. Jednak przy odpowiednim zorganizowaniu procesu wczesnego nauczania języka obcego może to być zarówno dla dzieci, jak i dla nauczyciela wielka frajda!

Rozwój poznawczy dziecka od 3. do 5. roku życia

Zgodnie z założeniami teorii J. Piageta (1966), dziecko w wieku 3-5 lat znajduje się jeszcze na etapie przedoperacyjnym. W trakcie jego trwania zaczyna się kształtować myślenie logiczne i umiejętność rozwiązywania problemów. Dopiero jednak dziecko 5-letnie jest zdolne do porównywania, budowania uogólnień, klasyfikowania czy wnioskowania. Myślenie dziecka w wieku przedszkolnym nadal pozostaje w bliskiej relacji z podejmowanymi działaniami, więc konieczne jest, aby podczas zajęć tworzyć sytuacje komunikacyjne, które angażują dziecko poznawczo, ale także fizycznie oraz emocjonalnie.

Warto także zastanowić się, jakie treści kształcenia będą odpowiednie z punktu widzenia ustaleń psychologii rozwojowej. Poniżej omawiam niektóre z nich, wraz z zaleceniami metodycznymi, które dotyczą projektowania, organizowania i prowadzenia wczesnego nauczania języka obcego.

Pojemność pamięci

W okresie przedszkolnym, wraz z wiekiem dziecka, zwiększa się pojemność dziecięcej pamięci. Zmiany dotyczą: (1) wzrostu pojemności pamięci, (2) powiększania się wiedzy o przedmiotach, które próbuje się zapamiętać, (3) pojawienia się skutecznych strategii zapamiętywania, (4) pojawienia się elementarnych zdolności myślenia o własnych procesach pamięciowych (metapamięć). Generalnie naukowcy są zgodni co do tego, że istnieje zależność pomiędzy wiekiem a sprawnością zapamiętywania. W miarę dojrzewania, dzieci potrafią utrzymać w umyśle większą liczbę liter, cyfr czy słów. Zakres pamięci (memory span) rośnie nieprzerwanie od wczesnego dzieciństwa do adolescencji.

Dziecko 3- oraz 4-letnie jeszcze stosunkowo słabo kontroluje własną uwagę, dlatego musimy się liczyć z odpowiednio niewielką sprawnością zapamiętywania. Jednakże dzieci 4- oraz 5-letnie zaczynają już stosować elementarne strategie umysłowe. Dotychczasowe badania dotyczą przede wszystkim dwóch strategii: powtarzania i organizowania materiału do zapamiętania. Czterolatki są w stanie z powodzeniem wykorzystywać strategię powtarzania zachowującego, o ile zostaną do tego bezpośrednio zachęcone. Dlatego tak ważne jest powtarzanie nowego materiału na głos, po cichu, z wykorzystaniem metod aktywizujących i wdrażanie dzieci do stosowania tej strategii także poza przedszkolem. Dzieci czteroletnie stosują też sporadycznie czynności prestrategiczne, na przykład szukają wzrokiem obiektu nazwanego przez nauczyciela. Tym sposobem wzrasta zdolność do odtwarzania informacji w sposób przemyślany i systematyczny.

Pamiętajmy jednak, że możliwość skupienia uwagi u małych dzieci jest niewielka. Co prawda wydłuża się ona wraz z wiekiem i u 5- czy 6-latka wynosi średnio ok. 15 min. Niezależnie od tego, przedszkolaki mogą mieć kłopoty z podzielnością uwagi. Warto więc próbować eliminować tzw. bodźce rozpraszające i powtarzać słownictwo w wielu różnych kontekstach.

Rozpoznawanie barw

Od 2. roku życia wzrasta zdolność dziecka do rozpoznawania barw i odcieni. Dzieci opanowują powoli nazwy kolorów, ale 3-latki mogą jeszcze mieć kłopoty z prawidłowym identyfikowaniem barw. Nie warto zatem wdrażać najmłodszych do powtarzania nazw kolorów bez uprzedniego sprawdzenia, czy dzieci rozpoznają barwy i potrafią je nazwać w języku ojczystym. Pomocne może tu być zasięgnięcie opinii nauczyciela wychowania przedszkolnego. To, że dzieci powtórzą nazwy kolorów, nie znaczy, że będą potrafiły zastosować poznane słownictwo, a języka nauczamy przecież po to, aby z niego korzystać w różnorodnych sytuacjach komunikacyjnych.

Odtwarzanie melodii i identyfikowanie dźwięków mowy

W okresie przedszkolnym wzrasta wrażliwość słuchowa dzieci (Harwas-Napierała, Trempała 2000:86). Z jednej strony dotyczy to słuchu muzycznego (rozpoznawanie melodii). Umiejętnością rozpoznawania melodii dysponuje tylko ok. 40 proc. dzieci 4-letnich, ale już 75 proc. dzieci 5-letnich, które są zdolne do utrzymania tonacji i rytmu. Natomiast ok. 3. roku życia występuje głównie imitowanie melodii (por. Kamińska 1995:189-198).

Z drugiej strony wzrost wrażliwości słuchowej dotyczy słuchu fonematycznego (identyfikowanie dźwięków mowy), który jest niezwykle ważny dla opanowania umiejętności czytania i pisania. Warto podkreślić, że dzieci uczą się rytmu języka ojczystego bardzo wcześnie. Do czasu osiągnięcia wieku szkolnego rytm języka ojczystego jest już głęboko uwewnętrzniony i naturalnie odtwarzany przez dzieci. W związku z tym, ucząc się języka obcego, nieświadomie stosujemy znany rytm przy wypowiadaniu słów i zwrotów w poznawanym języku (Gilbert 2008:7-8). Istotne jest zatem uwrażliwienie uczniów na odmienne brzmienie języka obcego. Warto uczyć dzieci intonowania, akcentowania. Istotne jest kształtowanie wrażliwości słuchowej dzieci i doskonalenie sprawności płynnego posługiwania się językiem ojczystym, która to umiejętność będzie wspomagać przyswajanie nowych języków. W procesie uczenia się języka ważne jest wspieranie rozwoju mowy oraz prawidłowej wymowy – zarówno w języku ojczystym, jak i obcym.

Orientacja w czasie

Według J. Piageta (1966), dziecko w wieku przedszkolnym ujmuje czas subiektywnie i charakteryzuje je tzw. egocentryzm czasowy (upływ czasu i określone wydarzenia dziecko odnosi do siebie). Wraz z opanowaniem miar czasu dziecko zaczyna postrzegać czas obiektywnie, co może mieć miejsce nawet dopiero ok. 12. roku życia.

S. Szuman (1958:162-182) wykazał, że dziecko zdobywa orientację w czasie, poczynając od większych przedziałów czasowych – pory roku, miesiące, dni tygodnia, pory dnia, a wreszcie godziny. Co więcej, dziecko nabywa orientacji w czasie, stosując zasadę przeciwieństw: dzień – noc, lato – zima itd. Dopiero z czasem dostrzega subtelne różnice, np. wczesny ranek, wieczór, późna wiosna, wczesne lato itd. Należy o tym pamiętać, wprowadzając jednostki miary czasu na zajęciach z języka obcego.

Wraz z orientacją w czasie dzieci zdobywają orientację w kolejności zdarzeń, zaczynają dostrzegać, co następuje po czym, i potrafią spostrzegać związki przyczynowo-skutkowe między poszczególnymi zdarzeniami. Umiejętność ta jest jednak dość ograniczona w 3. roku życia i jej doskonalenie przychodzi z wiekiem. Opisując następstwo zdarzeń, dzieci początkowo stosują dwa proste zdania na opisanie każdego z nich (Popsuł się miś. Ola jest smutna). Następnie u dziecka rozwija się umiejętność opisywania relacji czasowych za pomocą zdań złożonych współrzędnie. Dziecko zaczyna stosować spójniki, ale nadal opisuje zdarzenia w takiej kolejności, w jakiej miały miejsce (Popsuł się miś i/więc Ola jest smutna). Dopiero później dziecko jest zdolne do tworzenia konstrukcji alternatywnych, np. stawianie drugiego zdarzenia na pierwszym miejscu (Ola jest smutna, ponieważ/bo popsuł się jej miś). W dalszej kolejności dziecko stosuje zarówno zdania współrzędnie, jak i podrzędnie złożone. Zaczyna wiązać relacje czasowe z relacjami przyczynowymi i potrafi o tym opowiadać. Warto zwracać podczas zajęć uwagę na to, na jakim poziomie dzieci budują narrację i dostosowywać sposoby narracji do ich możliwości. Dzieciom łatwiej jest zrozumieć w bajkach czy historyjkach narrację prostą, w której opisujemy w języku obcym zdarzenia w takiej kolejności, w jakiej miały miejsce.

Warto też zwrócić uwagę, że dzieci 3-letnie z reguły rozumieją różnicę pomiędzy wczoraj, a dzisiaj, chociaż mogą mieć z tym jeszcze kłopot. Ale jeszcze więcej problemów mogą mieć z różnicowaniem słów – wczoraj, dzisiaj i jutro. Dzieci 4-letnie rozumieją już relacje pomiędzy wczoraj a jutro. Należy o tym pamiętać, realizując treści z zakresu języka obcego.

Orientacja w przestrzeni

Orientacja w przestrzeni obejmuje rozróżnianie strony lewej i prawej, określanie położenia przedmiotów względem samego siebie i innych (ludzi oraz przedmiotów), orientowanie się na kartce papieru oraz rozpoznawanie kierunków świata. Początkowo dzieci nabywają wiedzę o schemacie własnego ciała oraz potrafią określić położenie różnych przedmiotów względem siebie, a dopiero w dalszej kolejności – z punktu widzenia innych osób oraz różnych przedmiotów. Ostatnim etapem jest orientacja w kierunkach, np. na kartce papieru. Dzieci 3-letnie mogą mieć problemy z określaniem relacji przestrzennych, więc nie warto wprowadzać w szerokim zakresie związanego z tym słownictwa. Natomiast 4-latki z reguły nie mają już z tym kłopotów, a także dobrze rozumieją polecenia, które zawierają określenia relacji przestrzennych.

Jako pierwsze dobrze opanowywane są określenia przysłówkowo-skalarne (wysoko/nisko), a także te dotyczące płaszczyzny pionowej (góra/dół). Im młodsze dziecko, tym większe może mieć trudności z płaszczyzną poziomą (tył/przód) oraz z innymi określeniami złożonymi. Pamiętać należy też, że często dzieci dobrze rozumieją komunikaty, które dotyczą relacji przestrzennych, ale nie potrafią samodzielnie ich formułować (Harwas-Napierała, Trempała 2000:90). Należy zatem pamiętać, że przyswoją pewne słowa jedynie biernie.

Rozpoznawanie liter

Już 3-4-latki odróżniają litery od innych znaków czy bazgrołów. Jednak dzieci w tym wieku z reguły nie potrafią rozpoznawać poszczególnych liter alfabetu. Kłopot może dzieciom sprawiać kopiowanie liter i figur geometrycznych. Umiejętności te poprawiają się pomiędzy 4. a 6. rokiem życia, kiedy dzieci umiarkowanie poprawnie potrafią kopiować kształty liter. Nie zaleca się podczas zajęć z języka obcego w przedszkolu wprowadzania zadań związanych z rozpoznawaniem liter. Podobnie nieefektywne – pod względem metodycznym – jest nauczanie małych dzieci obcojęzycznego alfabetu. Nie pomaga to dziecku osiągać sprawności komunikacyjnej i stanowi tylko ćwiczenie pamięci, ponieważ dzieci są zdolne jedynie do odtworzenia zestawu dźwięków, które odpowiadają poszczególnym literom alfabetu.

Liczenie

Większość dzieci 3- i 4-letnich nie ma ukształtowanego pojęcia stałości liczby i liczenie jest dla nich czynnością abstrakcyjną. Dzieci w tym wieku nie rozumieją, że cyfra wymieniana na końcu liczenia ma podwójne znaczenie – określa kolejność danej rzeczy, a także dotyczy ogólnej liczby wszystkich przedmiotów. Można uczyć dzieci nazw poszczególnych liczebników, ale nie męczmy małych uczniów ćwiczeniami wymagającymi liczenia oraz zabawami typu: how many is missing? Niektóre dzieci 5-letnie mają już ukształtowane pojęcie stałości liczby – rozumieją, że cyfra wymieniana na końcu liczenia ma podwójne znaczenie. Można więc pomału wprowadzać przeliczanie obiektów, ustalanie, ile zniknęło, ile pojawiło się dodatkowych rzeczy.