Przedszkolak uczy się języka obcego. Kręta droga, wielka frajda

Numer JOwS: 
str. 43

Wszyscy – chociażby intuicyjnie – zakładają, że metody nauczania języka obcego dzieci w wieku przedszkolnym muszą być inne niż uczenia dzieci starszych i powinny być dostosowane do ich uwarunkowań rozwojowych. W artykule przypomniane zostaną ustalenia psychologii rozwojowej na temat rozwoju umysłowego, fizycznego oraz emocjonalno-społecznego dziecka od 3. do 5. roku życia oraz wynikające z nich zalecenia metodyczne, dotyczące projektowania, organizowania i prowadzenia wczesnego nauczania języka obcego.

Rozwój fizyczny dziecka od 3. do 5. roku życia

Dziecko w wieku przedszkolnym porusza się już sprawnie, chodząc oraz biegając, i jest dość samodzielne. Dotyczy to zarówno załatwiania potrzeb fizjologicznych (3 lata), jak i ubierania się (4-5 lat) oraz jedzenia (4-6 lat). W tym wieku trudności związane są z precyzją ruchów rąk (zwłaszcza w zakresie rysowania i pisania). Bardziej dokładne ruchy manualne są możliwe dopiero pod koniec wieku przedszkolnego, ponieważ uzależnione są od zakończonej mielinizacji włókien nerwowych i inerwacji drobniejszych mięśni kończyn górnych. Nie należy więc do zajęć z języka obcego wprowadzać aktywności wymagających precyzyjnych manipulacji przedmiotami czy zadań z odwzorowywania i rysowania szlaczków.

Dzieci w wieku przedszkolnym mają dużą potrzebę ruchu, której świadomie nie komunikują dorosłym (w przeciwieństwie do innych potrzeb, jak głód czy pragnienie). O potrzebie czy nawet przymusie ruchu informują nas spontaniczne ruchowe zachowania dziecka. Jak zauważa M. Kielar-Turska, przedszkolak nie potrafi długo skupić się na jednej czynności, więc często zmienia rodzaj zajęcia ruchowego (Harwas-Napierała, Trempała 2000:84). Im dziecko młodsze, tym bardziej działanie góruje nad refleksją i tym większą rolę w poznawaniu świata odgrywają reakcje ruchowo-mięśniowe. Właściwości psychiczne dziecka wymagają, aby więcej ono działało niż słuchało. Małe dziecko wypowiada się bardziej ruchem niż mową. Należy o tym pamiętać, planując, organizując i prowadząc zajęcia z języka obcego dla dzieci. Pomocne tu będą więc te wszystkie metody pracy, które tworzą warunki do ekspresji fizycznej: podejście TPR, drama, vivid storytelling, zabawy teatralne.

Podkreślić należy, że duża ruchliwość dziecięca jest bardzo pozytywnym zjawiskiem rozwojowym, gdyż poziom przejawów ruchowych jest wskaźnikiem ogólnego stanu zdrowia.

Rozwój społeczno-emocjonalny dziecka od 3. do 5. roku życia

U dzieci w wieku przedszkolnym rozwija się poczucie odrębności psychicznej i poczucie własnego „ja”, które niejednokrotnie (szczególnie u maluchów) wyraża się w tzw. pędzie posiadania (dziecko chętnie przywłaszcza sobie przedmioty oraz zaciekle broni własnych rzeczy). Należy o tym pamiętać w trakcie zajęć i nie stwarzać dzieciom okazji do zabawy kartami tematycznymi czy innymi środkami dydaktycznymi, o ile zależy nam na możliwości dalszego ich wykorzystywania. Najlepiej prezentować kartę czy ilustrację książkową, trzymając ją uniesioną w ręku, i unikać sytuacji, w których rozkładamy karty na podłodze, gdyż małe dzieci mogą złapać szczególnie atrakcyjny dla nich obrazek i odmówić oddania go.

Poczucie własnego „ja” wyraża się również w dziecięcym negatywizmie (dzieci przeciwstawiają się prośbom i poleceniom osób dorosłych). W związku z tym dobrze jest, gdy podczas zajęć towarzyszy nam maskotka. Czasem dzieciom łatwiej zwrócić się do misia, królika czy pingwina niż bezpośrednio do nauczyciela. Poza tym, dzieci mogą wykonać jakieś polecenia dla ulubieńca, a nie dla nauczyciela. Maskotkę można również wykorzystać podczas dyscyplinowania uczniów. Możemy powiedzieć, że misiowi (podajemy oczywiście jej/jego imię!) będzie smutno, jeśli dzieci będą zachowywać się głośno, ponieważ wówczas miś nie może posłuchać swojej ulubionej piosenki czy pobawić się w swoją ulubioną grę.

Ekspresja własnych emocji w okresie przedszkolnym zaczyna nabierać uregulowanego charakteru. Dziecko około 4. roku życia rozumie już emocje, które przeżywa, i które przeżywają inni. Jest też w stanie – w ograniczonym jednak zakresie – panować nad własnymi reakcjami, czyli regulować ekspresję własnych emocji. Podstawę uczenia się reguł społecznych stanowią w tym wieku zabawy, dlatego ich rola w prowadzeniu procesu kształcenia jest tak znacząca.

5-latek chętnie podejmuje aktywności społeczne i duże znaczenie ma dla niego akceptacja i uznanie otoczenia. Dziecko działa wówczas z reguły intencjonalnie (a nie impulsywnie, jak dzieci młodsze), czyli podejmuje czynności celowo i stara się wykonywać je do końca. Następuje powolne przekształcanie dotychczasowej aktywności dziecka – z głównie spontanicznej – w system działań sterowanych przez zadania, obowiązki i normy społeczne. Dalszy rozwój funkcji psychicznych i ich integracja umożliwiają dostosowanie się do nowych sytuacji i związanych z nimi wymagań. Warto jednak pamiętać, że wraz z postępującym rozwojem społecznym, u dzieci pojawia się skłonność do rywalizacji, chęć bycia najlepszym, co może przekładać się na trudności dziecka związane ze współdziałaniem w grupie.

Niezależnie od kompetencji społecznych wszystkie dzieci uwielbiają być doceniane i nagradzane za swoją pracę. Należy więc brać to pod uwagę, ponieważ buduje to ich motywację do aktywnego uczestnictwa w zajęciach!

Zabawa i rysunek

W życiu dziecka w wieku przedszkolnym zabawa odgrywa szczególną rolę, stanowi ona m.in. formę uczenia się zachowań społecznych. Z wiekiem zabawa coraz bardziej różnicuje się, przybiera bogatsze formy, staje się coraz bardziej twórcza. Ważnym etapem jest przejście od zabaw indywidualnych do zespołowych. Dzieci 3-letnie często nie potrafią się bawić wspólnie. W tym wieku dominuje zabawa samotna (dziecko samodzielnie wykonuje daną aktywność) oraz zabawa równoległa (dzieci obserwują się nawzajem i naśladują). Dlatego też dzieci 3-letnie nie są gotowe do zabaw i ćwiczeń wymagających współdziałania czy pracy w parach albo podgrupach. Trzylatek dopiero uczy się wyrażać swoje emocje i dlatego jego reakcje są żywe, zmienne i łatwo przechodzą od pozytywnych do negatywnych.

U dzieci czteroletnich rozwija się już intensywnie funkcja symboliczna. Znajduje to wyraz zarówno w rozwoju zabawy symbolicznej, jak i w rysunku.

W zabawie dziecko poznaje role społeczne, nawiązuje interakcje z rówieśnikami, uczy się reguł zachowania i tego, jak ich przestrzegać. Dzieci 4- i 5-letnie chętnie biorą udział w zabawach wymagających wchodzenia w rolę. Warto to wykorzystać podczas zajęć.

W rysunku dziecko nie tylko wyraża własną ekspresję twórczą, ale także emocje. Dziecko w młodszym wieku przedszkolnym próbuje stosować elementarne symbole graficzne. Należy zwrócić uwagę, że dzieci trzyletnie znajdują się w stadium bazgrania i gryzmolenia, czyli zapełniają płaszczyznę kreskami, kropkami itp. Bazgroty dziecięce początkowo mają charakter nieprzedstawiający i są po prostu wynikiem pozostawiania śladów ołówka czy kredki na papierze. Jest to okres ćwiczenia sprawności manualnej (Harwas-Napierała, Trempała 2000:100). Dzieci trzyletnie z reguły nie wzbogacają rysunku o szczegóły – dość szybko nudzą się zajęciami, podczas których wymaga się od nich tworzenia czy przygotowywania prac plastycznych. Nie możemy także oczekiwać, że wykonają one ćwiczenia polegające na wypełnianiu rysunku kolorem. Błędem jest też zakładanie, że trzylatki chętnie poświęcą się zadaniom, które wymagają odwzorowywania, łączenia kropek czy rysowania pod dyktando itp. Takie zadania warto przeznaczyć dla dzieci 5-letnich.

Zalecenia ogólne dotyczące zajęć dla dzieci trzyletnich

Zajęcia dla dzieci 3-letnich nie muszą stanowić powiązanej ze sobą całości logicznej. Dobieraj różnorodne zabawy, ćwiczenia, gry – tak, aby maksymalnie uruchamiać bodźce podtrzymujące zainteresowanie. Organizuj różnorodne formy zabawy, włączając dzieci w proponowane aktywności niewerbalnie i werbalnie.

  • Używaj języka obcego podczas czynności naturalnie podejmowanych przez dzieci, komentuj to, co robią. Małe dziecko myśli sytuacyjnie. Zaobserwowano, że u dzieci powiązanie gestu i słowa jest poprzedzone przez powiązanie wskazania ręką z kierunkiem spojrzenia (Clark 1976:94). Pojawiające się nazwy przedmiotów czy czynności wiążą się ściśle z konkretną, ważną dla dziecka sytuacją.
  • Pamiętaj, aby jeden rodzaj aktywności nie trwał zbyt długo.
  • Nie przesadzaj z zabawami ruchowymi, gdyż dzieci 3-letnie mogą się dość szybko męczyć i nużyć jednostajną aktywnością fizyczną. W tok zajęć włącz dwie, maksymalnie trzy, zabawy ruchowe.
  • Zaplanuj sporo wspólnych zabaw w kole, kiedy dzieci mogą się nawzajem obserwować.
  • Sam/a wykonuj wszystkie ćwiczenia z entuzjazmem i baw się razem z dziećmi.
  • Pamiętaj, aby zawsze dbać o zgodność między komunikatem słownym a wykonywanym gestem.
  • Nie wprowadzaj ćwiczeń w grupach czy w parach.
  • Nie wprowadzaj też ćwiczeń wymagających skomplikowanych manipulacji na przedmiotach oraz zbyt wielu zajęć plastycznych.
  • Nie wprowadzaj zadań na przeliczanie obiektów oraz słownictwa na określanie relacji przestrzennych oraz położenia: pod, na, w itp., gdyż z reguły przerasta to możliwości trzylatków.
  • Przed wprowadzeniem nazw kolorów upewnij się, że dzieci rozpoznają kolory w języku ojczystym.
  • Wykorzystuj różnorodne, kolorowe plansze czy rysunki do opowiadania bajek oraz historyjek. Stosuj proste konstrukcje narracyjne.
  • Wykorzystaj maskotkę do prowadzenia zajęć.