Przekład jako problem dydaktyczny z perspektywy psycholingwistycznej

Numer JOwS: 
str. 77

Dokonywanie przekładu z jednego języka na drugi jest czynnością powszechną, wykonywaną nie tylko przez tłumaczy zawodowych. Intensyfikacja komunikacji międzynarodowej oraz coraz powszechniejsza wielojęzyczność społeczeństw stwarzają konieczność tłumaczenia w takich dziedzinach, jak: polityka, gospodarka, edukacja czy rozrywka. Co więcej, tłumaczenie stanowi jedną z technik wprowadzania nowego materiału językowego na lekcji oraz sprawdzania osiągnięć uczniów i studentów.

Ćwiczenie na tłumaczenie może mieć też ciekawszą postać – na przykład gry memory, w której należy dopasować wyrazy/zwroty zapisane w dwóch językach, albo krzyżówki, w której hasła w jednym języku będą tłumaczone na inny język.

Zadania tłumaczeniowe powinny być zorientowane na ucznia. Można wykorzystać zdania ułożone przez uczniów, dotyczące ich samych. Ćwiczenia mogą być tak zaprojektowane, aby przypominały rzeczywiste sytuacje komunikacyjne (np. babcia prosi o przetłumaczenie ulotki opisującej działanie leku; turysta prosi o przetłumaczenie menu w restauracji).

Należy jednak podkreślić, że stosowane na zajęciach językowych zadania powinny być przede wszystkim jednojęzyczne, tzn. w języku nauczanym. Tylko wówczas uczeń rozwinie w pełni kompetencje komunikacyjne w tym języku. Technika tłumaczenia powinna pozostać zawsze techniką wspierającą proces uczenia się, stosowaną jako przydatne, ale skromne dopełnienie zadań komunikacyjnych.

Czy tłumaczenie jest przydatną techniką testową? Tłumaczenie angażuje niejęzykowe umiejętności kognitywne, takie jak kontrola i uwaga, umiejętność rozwiązywania problemów i dobierania oraz stosowania strategii itp. – jest to zatem technika bardzo wymagająca. Z tego powodu jest to także nietrafna technika testowa, gdyż nie sprawdza wyłącznie umiejętności językowych. Nie jest to technika trafna także dlatego, że stwarza niebezpieczeństwo wystawienia oceny za aktywację języków niedocelowych (zauważmy przy tym, że aktywacja ta wywołuje nie tylko interferencję, ale również transfer pozytywny). Wreszcie trzeba pamiętać, że regularne tłumaczenie, jakie może mieć miejsce wtedy, gdy uczniowie będą się przygotowywać do testów, może prowadzić do wykształcenia dwujęzyczności w dużym stopniu podrzędnej albo złożonej i stwarzać niebezpieczeństwo transferu pojęciowego.

Pomimo tych zastrzeżeń, technika tłumaczenia wstecz, z języka nauczanego na ojczysty, wydaje się naturalnym zadaniem komunikacyjnym, regularnie wykonywanym przez osoby dwujęzyczne. Dlatego wykorzystanie jej w sytuacji testowej wydaje się stosowne. Przygotowując się do testu, uczeń przygotowywać się będzie równocześnie do autentycznych sytuacji dnia codziennego – będzie zatem miał miejsce pozytywny efekt wsteczny testu. Zauważmy także, że tłumaczenie na język ojczysty jest o wiele mniej wymagające kognitywnie niż tłumaczenie na język obcy. Trzeba jednak tę technikę dozować z umiarem (np. 10 proc. całego testu), pamiętając o niebezpieczeństwie aktywacji języków niedocelowych, o możliwości pojawienia się kalk i pożyczek (w wyniku braku zaangażowania systemu pojęciowego), na co wskazuje praca Małgorzaty Sieradzkiej i o możliwości wykształcenia się dwu-/wielojęzyczności podrzędnej (ewentualnie złożonej). Natomiast technika tłumaczenia na język nauczany nie powinna stanowić techniki testowania, niezależnie od wyników badań walidacyjnych.

Podsumowanie

Tłumaczenie angażuje wszystkie języki obecne w umyśle oraz rozmaite niejęzykowe funkcje kognitywne. Stanowi ono więc poważne wyzwanie dla ucznia języka obcego. Ponadto tłumaczenie w klasie szkolnej stwarza rozmaite niebezpieczeństwa, takie jak wykształcenie się dwujęzyczności podrzędnej lub złożonej albo wystawienie nietrafnej oceny. Jednakże umiejętnie i z umiarem użyta technika przekładu może przynieść pozytywne efekty podczas wprowadzania nowego materiału językowego. W sytuacjach testowych jedynie zadanie na tłumaczenie z L2 na L1 wydaje się dopuszczalne jako drobna część testu językowego.

Bibliografia

  • Alves, F., Vila Real Gonçalves, J. L. (2007) Modelling Translator’s Competence: Relevance and Expertise Under Scrutiny. W: Y. Gambier, M. Shlesinger, R. Stolze (red.) Doubts and Directions in Translation Studies: Selected Contributions from the EST Congress, Lisbon 2004. Amsterdam/ Philadelphia, PA: John Benjamins, 41-55.
  • Besemeres, M., Wierzbicka, A. (2010) Is There Thought Without Language? W: M. Kuczyński (red.), Language, Thought and Education. Tom 2. Zielona Góra: Oficyna Wydawnicza Uniwersytetu Zielonogórskiego, 11-21.
  • Bialystok, E. (2005/2007). Consequences of Bilingualism for Cognitive Development. W: J. F. Kroll, A. M. B. de Groot (red.) Handbook of Bilingualism: Psycholinguistic Approaches. Oxford: Oxford University Press, 417-432. [Wpływ dwujęzyczności na rozwój poznawczy. W: I. Kurcz (red.) Psychologiczne aspekty dwujęzyczności. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 269-295. tłum. Z. Wodniecka-Chlipalska.]
  • Bialystok, E. (2009) Bilingualism: The Good, the Bad, and the Indifferent. W: Bilingualism: Language and Cognition, nr 12 (1), 3-11.
  • Buck, G. (1992) Translation as a Language Testing Procedure: Does it Work? W: Language Testing, nr 9 (2), 123-148.
  • Butzkamm, W. (2003) We Only Learn Language Once. The Role of the Mother Tongue in FL Classrooms: Death of a Dogma. W: Language Learning Journal, nr 28, 29-39.
  • Carreres, A. (2006) Strange Bedfellows: Translation and Language Teaching: The Teaching of Translation into L2 in Modern Languages Degrees; Uses and Limitations. W: Sixth Symposium on Translation, Terminology and Interpretation in Cuba and Canada. Canadian Translators, Terminologists and Interpreters Council [online] [dostęp 23.10.2014].
  • Chłopek, Z. (2008) Multikompetencja ucznia oraz nauczanie języków trzecich i kolejnych. W: „Języki Obce w Szkole”, nr 2, 25-32.
  • Chłopek, Z. (2010) Wpływy międzyjęzykowe z L1 i L2 na L3 w trakcie dokonywania przekładu pisemnego. W: A. Małgorzewicz (red.) Translation: Theorie – Praxis – Didaktik. Wrocław, Dresden: Oficyna Wydawnicza ATUT – Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe, Neisse Verlag, 357-367.
  • Chłopek, Z. (2011) Nabywanie języków trzecich i kolejnych oraz wielojęzyczność: Aspekty psycholingwistyczne (i inne). Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
  • Chłopek, Z. (2012) Conceptual Transfer in the Multilingual Mind: Perceptions of the Gender of Sexless Entities. Wrocław, Dresden: Quaestio, Neisse Verlag.
  • Chłopek, Z. (2013) Zur Rezeption einer unbekannten Sprache von mehrsprachigen Menschen. W: J. Jarosz, S. M. Schröder, J. Stopyra (red.) Studia Scandinavica et Germanica: Vom Sprachlaut zur Sprachgeschichte. 28 linguistische Annäherungen an diachrone und synchrone Sprachbetrachtung. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
  • Cook, V. J. (1991) The Poverty of the Stimulus Argument and Multicompetence. W: Second Language Research, nr 7 (2), 103-117.
  • Cook, G. (2010) Translation in Language Teaching: An Argument for Reassessment. Oxford: Oxford University Press.
  • Curran, C.A. (1976) Counseling-Learning in Second Languages. Apple River, IL: Apple River Press.
  • Dodson, Ch. J. (1967/1972) Language Teaching and the Bilingual Method. London: Pitman.
  • Edge, J. (1986) ‘Acquisition Disappears in Adultery’: Interaction in the Translation Class. W: ELT Journal, nr 40 (2), 121-124.
  • Green, D. W. (1986) Control, Activation and Resource: a Framework and a Model for the Control of Speech in Bilinguals. W: Brain and Language, nr 27 (2), 210-223.
  • Green, D. W. (1998) Mental Control of the Bilingual Lexico-semantic System. W: Bilingualism: Language and Cognition, nr 1 (2), 67-81.
  • Grosjean, F. (1982) Life with Two Languages: An Introduction to Bilingualism. Cambridge, MA: Harvard University Press.
  • Grosjean, F. (2001) The Bilingual’s Language Modes. W: J. L. Nicol (red.) One Mind, Two Languages: Bilingual Language Processing. Malden, MA, Oxford, UK: Blackwell Publishers, 1-22.
  • Grosjean, F. (2010) Bilingual: Life and Reality. Cambridge, MA: Harvard University Press.
  • Hurtado, A., Amparo, F. A. (2009) Translation as a Cognitive Ability. W: J. Munday (red.) The Routledge Companion to Translation Studies. [revised edition] Abingdon, New York, NY: Routledge.
  • Ito, A. (2004) Two Types of Translation Tests: Their Reliability and Validity. W: An International Journal of Educational Technology and Applied Linguistics, nr 32 (3), 395-405.
  • Kiraly, D. C. (1995) Pathways to Translation: Pedagogy and Process. Kent, Ohio: The Kent State University Press.
  • Kroll, J. F., Stewart, E. (1994) Category Interference in Translation and Picture Naming: Evidence for Asymmetric Connections Between Bilingual Memory Representations. W: Journal of Memory and Language, nr 33 (2), 149-174.
  • Lozanov, G. (1978) Suggestology and Outlines of Suggestopedy. New York: Gordon and Breach.
  • Małgorzewicz, A. (2008) Kognitive und übersetzerische Strategien des Translators im transkulturellen Verstehens – und Kommunikationsprozess am Beispiel literarischer Übersetzungen. W: I. Bartoszewicz, J. Szczęk, A. Tworek (red.) Linguistische Treffen in Wrocław: Linguistica es res cotidianae. Wrocław, Dresden: ATUT, Neisse Verlag, 417-430.
  • Neubert, A. (2007) Das unendliche Geschäft des Übersetzens. Stuttgart, Leipzig: Verlag der Sächsischen Akademie der Wissenschaften.
  • Paradis, M. (2004) A Neurolinguistic Theory of Bilingualism. Amsterdam, Philadelphia, PA: John Benjamins.
  • Paradis, M. (2009) Declarative and Procedural Determinants of Second Languages. Amsterdam, Philadelphia, PA: John Benjamins.
  • Pavlenko, A. (2009) Conceptual Representation in the Bilingual Lexicon and Second Language Vocabulary Learning. W: A. Pavlenko (red.) The Bilingual Mental Lexicon: Interdisciplinary Approaches. Bristol, Buffalo, Toronto: Multilingual Matters, 125-160.
  • Presas, M. (2000) Bilingual Competence and Translation Competence. W: Ch. Schäffner, B. Adab (red.) Developing Translation Competence. Amsterdam, Philadelphia, PA: John Benjamins, 19-31.
  • Reiß, K., Hans J. V. (1984) Grundlegung einer allgemeinen Translationstheorie. Tübingen: Max Niemeyer Verlag.
  • Richards, J. C., Rodgers T. S. (1986/1992) Approaches and Methods in Language Teaching: A Description and Analysis. Cambridge: Cambridge University Press.
  • Weinreich, U. (1953) Languages in Contact. Findings and Problems. The Hague: Mouton.
  • Widdowson, H. G. (2003) Defining Issues in English Language Teaching. (Oxford Applied Linguistics.) Oxford, New York, NY: Oxford University Press.
  • Wilss, W. (1991) Kognitive Aspekte des Übersetzungsprozesses. W: Christian Schmitt (red.) Neue Methoden der Sprachmittlung. Wilhelmsfeld: G. Egert, 121-148.

[1] Jak piszą Jack C. Richards i Theodore S. Rodgers (1986/1992:67), opisując podejście komunikacyjne: Any device which helps the learners is accepted – varying according to their age, interest, etc.