Psychologia dziecka migrującego w kontekście wielokulturowości – przykład Szwecji

Numer JOwS: 
str. 97

Bycie emigrantem to sytuacja skomplikowana w sensie psychologicznym, ponieważ emigracja wymusza konieczność redefinicji siebie (Czykwin, Misiejuk 2002:71). Dotyczy to nie tylko osób dorosłych, ale również dzieci, które po przyjeździe do nowego kraju zaczynają być wychowywane na granicy dwóch lub więcej kultur, podzielonych co najmniej dwoma językami.

Pobierz artykuł w pliku PDF

Dziecko-emigrant staje wcześniej czy później przed zadaniem znalezienia odpowiedzi na szereg pytań, np. Jaki jest sens uczenia się języka ludzi o niższym statusie społecznym (dotyczy to chociażby języka polskiego)? Czy powinienem wybierać między kulturą ojczystą i kulturą nowego miejsca zamieszkania? Kim jestem? Gdzie jest mój dom?

Psychologiczne konsekwencje emigracji to konieczność redefinicji siebie, to częste obniżenie nastroju, stany depresyjne, tymczasowy regres w rozwoju, utrata pewnych zasobów (np. wsparcia rodziny, sąsiadów, znajomych) oraz zmiana statusu społecznego (często na niższy). W poniższej tabeli przedstawiono rodzaje zmian wynikających z emigracji, na dwóch płaszczyznach – psychologicznej i społecznej.

514

Szok kulturowy i stres akulturacyjny

Bardzo często po przybyciu do nowego kraju dana osoba, w tym także dziecko, doznaje tzw. szoku kulturowego. Bochner (1994) podkreśla, że szok kulturowy (…) obejmuje funkcjonowanie psychiczne, fizyczne i społeczne człowieka, jest rezultatem napotykanych w kulturze przyjmującej trudności, jego istotą jest doświadczanie negatywnych emocji, które kumulując się, owocują pogorszeniem ogólnego samopoczucia i satysfakcji z życia, i co za tym idzie całości funkcjonowania człowieka.

Wśród emigrantów, w reakcji na szok kulturowy, dochodzi często do gloryfikowania kultury ojczystej. Stosując taki mechanizm, ludzie zatracają otwarte spojrzenie na otaczającą rzeczywistość na rzecz obrazu wyimaginowanego. W takiej sytuacji trudniej jest przejść przez etap szoku kulturowego. Rezultatami szoku kulturowego mogą być: zagubienie, niepewność, depresja, niepokój, bezsilność, poczucie alienacji, konflikty interpersonalne i intrapersonalne, a nawet zaburzenia psychosomatyczne.

Warto być świadomym konsekwencji związanych z szokiem kulturowym, ważne by np. nauczyciele uświadamiali zarówno swoich uczniów, jak i ich rodziców, że taki stan jest naturalną konsekwencją migracji, aczkolwiek gdy się przedłuża, konieczna jest specjalistyczna pomoc psychologa.

Pisząc o psychologicznych aspektach funkcjonowania ucznia migrującego i jednocześnie o relacjach, jakie zachodzą np. między uczniem a nauczycielem w środowisku wielokulturowym, trzeba odnieść się do schematu przebiegu stresu akulturacyjnego. Ważna jest refleksja nad tym, co dzieje się z dzieckiem na poszczególnych etapach przebiegu tego stresu, i jak można mu wtedy pomóc. Tabela 3. przedstawia pięć etapów tego procesu. Na każdym z etapów nieocenione są zdolności psychopedagogiczne nauczyciela. Niezwykle ważne jest podmiotowe traktowanie uczniów, dbałość o porozumienie się z uczniami, dbałość o jakość relacji z uczniem, okazywanie uczniom taktu pedagogicznego, posługiwanie się odpowiednimi technikami wychowawczymi oraz chęć poznawania uczniów.

Modele rodzin

W tym miejscu warto omówić modele rodzin, w jakich może żyć uczeń-emigrant. Wyróżniamy cztery modele rodzin. Przedstawię to na schemacie, w którym zakładam, że rodzina imigrantów znajduje się w kraju A:

  • mama narodowości B – tata narodowości B
  • mama narodowości B – tata narodowości A
  • mama narodowości A – tata narodowości B
  • jeden rodzic narodowości B – drugi narodowości C

Konsekwencje, jakie występują w każdym z wymienionych modeli, to, po pierwsze, inne wzory wychowania dziecka, inne kompetencje społeczno-językowe oraz inny język dominujący w domu, co determinuje rozwój dziecka.

W Tabeli 2. zamieszczono analizę zasobów i deficytów dzieci, wychowujących się w jednym z wspomnianych wyżej modeli rodziny w Szwecji.

515

516