Różnice kulturowe w nauczaniu języka polskiego jako obcego licealistów z polskimi korzeniami ze Wschodu

Numer JOwS: 
str. 109

Rozwijanie kompetencji interkulturowej jest bardzo istotne w nauce języka polskiego jako obcego. Nie musi oznaczać rezygnacji z realizacji celów językowych na lekcji, a nawet jest jej nieodłącznym składnikiem. Niniejszy artykuł dotyczy różnic kulturowych, które pojawiają się w trakcie nauki języka polskiego jako obcego uczniów ze Wschodu, którzy mają polskie korzenie, a obecnie uczęszczają do jednego z warszawskich liceów.

Pobierz artykuł w pliku PDF

Rozwijanie kompetencji interkulturowej w czasie edukacji językowej znalazło sie w kręgu zainteresowania badaczy dopiero w latach 90. XX w. Kompetencja interkulturowa razem z kompetencją komunikacyjną i językową jest jednym z głównych celów kształcenia językowego. Krystyna Mihułka zwraca także uwagę na to, że różnice wynikające z odrębności kulturowej mogą stać się, mimo nienagannego opanowania języka (...), przyczyną licznych nieporozumień interkulturowych (Mihułka 2012:107). Reakcje na te różnice bywają różne: śmiech, zdziwienie, smutek, czasami nawet odczuwanie urazy. Dlatego też, poruszając kwestie różnic kulturowych, należy postępować delikatnie, szczególnie w przypadku dorastającej młodzieży.

Jak zauważa Władysław Miodunka, inny zakres wiedzy socjokulturowej będzie potrzebny Słowianom, inny Europejczykom, inny przedstawicielom kontynentów o europejskim rodowodzie (np. Amerykanom czy Australijczykom), a jeszcze inny przedstawicielom np. Dalekiego Wschodu. W istocie uczący się języka polskiego oczekują od nas kontrastywnego opisu kultury polskiej, uwzględniającego porównanie z elementami ich własnej kultury (Miodunka 2009:105).

Miodunka zauważa ponadto, że szczególną uwagę trzeba poświęcić nauczaniu kultury polskiej uczniów z krajów sąsiadujących z Polską, ze względu na funkcjonujące tam stereotypy, mocno upraszczające wiedzę o naszym państwie, społeczeństwie i kulturze.

Artykuł ten dotyczy kilku obszarów różnic kulturowych, które zaobserwowałam w czasie uczenia młodzieży ze Wschodu.

Podobna leksyka – inna semantyka

Krystyna Mihułka w artykule w JOwS napisała, że znaczenie danego słowa występującego w wielu językach nie jest w każdym z nich takie samo. Słowniki pomagają w kwestii poprawnego przyporządkowania znaczenia niewiele, gdyż poza denotatywnym odpowiednikiem danego słowa nie dostarczają informacji na temat jego konotacji i funkcji w danym kontekście społecznym (Mihułka 2012:111).

Przykład leksemu o takim samym brzmieniu i identycznej formie, lecz innym znaczeniu, pojawia się już na początku nauki języka polskiego jako obcego, wywołując zdziwienie, śmiech oraz niezrozumienie kontekstu przez uczniów. Licealiści ze Wschodu podczas swojej pierwszej podróży do Polski zwracają uwagę na napis: Salon urody. W ich językach słowo uroda oznacza brzydotę. Wywołuje to u nich rozbawienie, ponieważ zastanawiają się, czemu Polki celowo się ubrzydzają. Oczywiście dla młodzieży najzabawniejsze są leksemy związane z wulgaryzmami czy nazwami nacechowanymi emocjonalnie. Dlatego wielki śmiech wywołuje polecenie zawieszenia plecaka na haczyk stolika. W potocznym języku rosyjskim haczyk oznacza mieszkańca Kaukazu, który ma ogromną brodę, nie dba o higienę i jest niebezpieczny.

Rozbawienie w klasie wywołuje także słowo pukać. W języku polskim oznacza uderzać w coś lekko, powodując powstawanie jakiegoś odgłosu, stukać, kołatać, zaś w języku rosyjskim określa jeden z efektów związanych ze złą pracą jelit. Mówiąc uczniom ze Wschodu, że pukanie przed wejściem do klasy czy pokoju jest zachowaniem kulturalnym, można spodziewać się salwy śmiechu. Dlatego też trzeba szczególnie uważać na formy obecne w wypowiedziach skierowanych do uczniów i reakcje przez nie wywoływane w klasie.

Zwroty grzecznościowe

Przywoływana już K. Mihułka pisze także, że sposób, w jaki zwracamy się do innych osób obwarowany jest konwencjami panującymi w obrębie każdej kultury. Obowiązujące w ramach jednej kultury formy rutynowe nie muszą występować w innych, a bezpośrednie tłumaczenie ich na inny język prowadzi do nieporozumień komunikacyjnych (Mihułka 2012:112).

Konwencje grzecznościowe stanowią źródło nieporozumień międzykulturowych. Na Wschodzie do osób starszych od siebie należy zwracać się w drugiej osobie liczby mnogiej – wy. Dlatego też uczniom trudno przestawić się na stosowanie trzeciej osoby liczby pojedynczej – pan/pani. Ponadto w szkołach średnich i wyższych w Polsce do nauczycycieli i wykładowców uczniowie i studenci zwracają się per panie doktorze/ pani doktor lub panie profesorze/ pani profesor, w zależności (lub nie) od stopnia naukowego. Wynika to z konwencji grzecznościowej i szacunku, które na Wschodzie wyrażane są w inny sposób. Uczniowie spontanicznie zwracają się do swoich nauczycieli, używając ich imienia i tzw. otczestwa, czyli rosyjskiego imienia odojcowskiego.

Uczniowie muszą zapoznać się z tymi konwencjami, by w przyszłości nie popełniać faux pas w sytuacjach oficjalnych. Bywa, że mimo długiego pobytu w szkole, podopiecznym nadal zdarza się zapominać o polskiej etykiecie językowej i zwracać się do nauczyciela: O której kończycie lekcje? Czy możecie powtórzyć?

Święta i obrzędy

W Polsce większość społeczeństwa deklaruje wyznanie katolickie i obchodzi święta kościelne, bardziej lub mniej religijnie. Na Wschodzie większość społeczeństwa jest wyznania prawosławnego. Nawet jeśli nasi uczniowie są katolikami, to i tak polski sposób świętowania jest inny. Dlatego trzeba uczyć młodzież szacunku do odmiennych obyczajów, a także rozwijać w nich ciekawość poznawania inności. Najwięcej różnic dotyczy potraw bożonarodzeniowych i wielkanocnych. Różnice występują przecież również w poszczególnych regionach Polski. Dla uczniów z Białorusi, Ukrainy czy Rosji nie ma Wigilii bez kutii ani Wielkanocy bez paschy. Należy przy tym zwrócić uwagę, że w niektórych domach w Polsce święta również nie mogą odbyć się bez tych potraw, co łączy kulturę polską i wschodnią, ale nie świadczy o tym, że inne rodziny są gorsze.

Typowo polską tradycją jest studniówka organizowana w szkołach średnich na 100 dni przed maturą. W krajach za wschodnią granicą uczniowie mają bale na zakończenie szkoły lub po zdaniu egzaminu dojrzałości. Młodzież z ciekawością dowiaduje się, jak wygląda zabawa studniówkowa w Polsce. Należy też zawsze podkreślić zakaz spożywania alkoholu na tego typu balach.

Uczniowie poznają także inne polskie zwyczaje i okazje do świętowania, takie jak Dzień Matki, Dzień Babci i Dziadka, Dzień Dziecka, andrzejki czy mikołajki. Bardzo często zdarza się, że te święta obchodzone są w krajach studentów, ale innego dnia i w odmienny sposób.

Wiele emocji wywołują tzw. mikołajki i postać św. Mikołaja. W Polsce Mikołaj obdarowuje dzieci 6 grudnia, zaś na Wschodzie ta data zarezerwowana jest na święto wojsk radzieckich. Mikołaj przychodzi do dzieci 19 grudnia, zostawiając drobny upominek w skarpecie. Ponadto w krajach uczniów ważniejszy jest Dziadek Mróz, ubrany w niebieski strój, który przychodzi w Nowy Rok. Dzień ten, a właściwie noc, obchodzi się dużo huczniej niż w Polsce.