Rzadko nauczany język sąsiada

Numer JOwS: 
str. 43

Znajomość języków obcych, również tych mniej popularnych, daje różne możliwości, np. znalezienia dobrej pracy i realizacji innych planów. Stąd niegasnące zainteresowanie nauką języków i potrzeba ciągłej pracy nad nowymi metodami i podręcznikami. Obok języków popularnych, do których jest wiele materiałów wspomagających proces uczenia, są też języki rzadziej nauczane, słabiej opisane. Artykuł ten poświęcony jest nauczaniu jednego z takich języków – ukraińskiego. Autorki pokazują w nim, jak zainteresować językiem „rzadkim”, jakie istnieją pomoce dydaktyczne i jak radzić sobie w sytuacji, gdy nie ma ich zbyt wiele.

Pobierz artykuł w pliku PDF

Języka ukraińskiego w Polsce można uczyć się w różnych ośrodkach i na różnych poziomach, począwszy od szkoły podstawowej, a kończąc na studiach wyższych. Mówiąc, że jest to język rzadko nauczany, mamy na myśli porównanie go z takimi językami, jak angielski, niemiecki, rosyjski. Ukraiński jest nauczany na równi z litewskim, słowackim czy czeskim, a spośród języków sąsiedzkich w Polsce najmniej zauważalny na rynku jest białoruski. Nic dziwnego: rosyjski i niemiecki mają obszar rozpowszechnienia o wiele większy niż granice państw – Federacji Rosyjskiej czy Niemiec, zaś pozostałe języki są bardziej związane z jednym terytorium (oczywiście poza miejscami zamieszkania mniejszości narodowych) – Ukrainą, Litwą, Słowacją, Czechami, Białorusią. Niemniej jednak, nauczanie języka poza granicami kraju świadczy o zainteresowaniu nim samym, ale także jego kulturą, historią i tradycją. Osobną motywację mają dzieci migrantów, które poznają język rodziców.

Nauczanie na poziomie szkoły

W Polsce naucza się ukraińskiego w następujących szkołach: Zespół Szkół z Ukraińskim Językiem Nauczania w Górowie Iławeckim, woj. warmińsko-mazurskie (gimnazjum, liceum, technikum), Zespół Szkół z Ukraińskim Językiem Nauczania w Bartoszycach, woj. warmińsko-mazurskie (oddział przedszkolny, szkoła podstawowa, gimnazjum), Zespół Szkół Ogólnokształcących nr 4 im. Bohdana Ihora Antonycza w Legnicy (gimnazjum nr 10, IV liceum), Zespół Szkół Ogólnokształcących nr 2 im. Markiana Szaszkewicza w Przemyślu (szkoła podstawowa, gimnazjum, liceum), Zespół Szkół Ogólnokształcących w Białym Borze, woj. zachodniopomorskie (szkoła podstawowa, gimnazjum, liceum) (por. Spodarek 2013). W Baniach Mazurskich (woj. warmińsko-mazurskie) i Bielsku Podlaskim (woj. podlaskie) istnieją klasy z językiem wykładowym ukraińskim. Języka ukraińskiego uczy się też w tzw. punktach nauczania, które są tworzone tam, gdzie liczebność uczniów nie pozwala na utworzenie klas. W roku 2004 takich punktów było 95. W Warszawie już czwarty rok działa Międzyszkolny Zespół Nauczania Mniejszości Ukraińskiej w Gimnazjum nr 45 z Oddziałami Integracyjnymi im. Powstania Warszawskiego, którego oferta jest skierowania do uczniów szkoły podstawowej i gimnazjum. Został też utworzony Międzyprzedszkolny Zespół Nauczania Mniejszości Ukraińskiej w Szkole Podstawowej nr 221 z Oddziałami Integracyjnymi im. Barbary Bronisławy Czarnowskiej. Wymienione szkoły przeznaczone są dla dzieci przedstawicieli mniejszości ukraińskiej w Polsce, jednak, jak wynika z informacji zamieszczonej na stronach internetowych tych szkół, ich uczniami są nie tylko Ukraińcy.

Podręczniki do języka ukraińskiego dla szkół są wydawane w większości przez WSiP. Oferta nie jest zbyt rozbudowana, ale dla szkoły podstawowej wybór jest dosyć szeroki (por. lista podręczników na końcu artykułu) oraz, jak wynika z informacji ze stron internetowych wspomnianych szkół, ukrainiści opracowują własne materiały dydaktyczne. Jednak na tym etapie nauczania podręczniki powinny być dostępne również dla uczniów, gdyż ułatwiają im systematyzowanie zdobytej wiedzy. Warto też zauważyć, że w szkołach ponadgimnazjalnych nauczyciele dodatkowo korzystają z oferty podręczników wydawanych na Ukrainie. Na tym poziomie znajomości języka jest to możliwe.

Ukraiński na uczelniach wyższych

Język ukraiński jest wykładany także na uczelniach wyższych, między innymi w Warszawie, Krakowie, Lublinie, Wrocławiu i Poznaniu. Na Uniwersytecie Jagiellońskim, Warszawskim i Uniwersytecie Adama Mickiewicza działają osobne katedry ukrainistyki i ukrainoznawstwa, we Wrocławiu, Lublinie i Olsztynie kierunek ten jest proponowany w ramach większych jednostek naukowych.

Na Uniwersytecie Warszawskim studenci mogą poznawać język ukraiński w następujących jednostkach: Katedra Ukrainistyki, Wydział Lingwistyki Stosowanej, Katedra Studiów Interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej, Szkoła Języków Wschodnich, Wydział Orientalistyki.

Katedra Ukrainistyki UW powstała w 1953 r. i jest najstarszym ośrodkiem badań ukrainistycznych w Polsce i Europie Zachodniej. Warszawska ukrainistyka przez cały okres swego istnienia starała się łączyć tradycję z nowoczesnością, tak by sprostać potrzebom i wyzwaniom kolejnych epok, ale przede wszystkim starała się dawać studentom możliwość dobrego opanowania języka ukraińskiego i zapoznania z historią, kulturą i literaturą, oraz przygotować ich do przyszłej pracy zawodowej. Obecnie proponuje studia z zakresu ukrainistyki z poszerzonym nauczaniem języka rosyjskiego i angielskiego. Studenci poznają język ogólny oraz język biznesu, mediów, turystyki, prawa. Uczą się również różnego rodzaju tłumaczeń. Program obejmuje również zajęcia z kultury, literatury, historii itp.

W Katedrze Ukrainistyki UW studenci mają możliwość studiowania języka ukraińskiego, zaczynając od podstaw. Wśród tych studentów są osoby, które nigdy wcześniej nie uczyły się ukraińskiego, oraz osoby, które skończyły szkoły ukraińskie, są też studenci z Ukrainy. Przez pierwsze trzy lata słuchacze powinni opanować język na poziomie C1 wg ESOKJ. Podczas kolejnych dwóch lat na studiach drugiego stopnia powinni opanować język na poziomie C2.

Na zajęciach z praktycznej nauki języka ukraińskiego wykładowcy wykorzystują najnowocześniejsze metody, techniki nauczania i środki dydaktyczne. Są to przede wszystkim różnorodne materiały audiowizualne i multimedialne – nagrania audycji radiowych i telewizyjnych, reklamy, jak też inne typy tekstów: piosenki, bajki, wiersze, urywki tekstów z prasy, później – pełne wersje tekstów publicystycznych, literackich, broszur informacyjnych, a także inne materiały dostępne w Internecie (por. Romaniuk, Saniewska 2014).

Korzystanie z Internetu w nauce na ostatnich latach studiów jest nieodzowne i bardzo ułatwia pracę wykładowcy języka za granicą, przede wszystkim dzięki dostępowi do aktualnych wiadomości. Studenci mogą czytać prasę ukraińską, samodzielnie szukać informacji i potrzebnej literatury. Dla szybszego przyswojenia niezwykle ważna jest możliwość kontaktowania się z rówieśnikami poprzez udział w różnego typu forach, czatach, pisanie e-maili, czyli wszechstronna wymiana informacji w języku, którego się uczą. Minusem korzystania z Internetu jest to, że uczestnicy forów używają języka potocznego (surżyku), wplatają wiele rusycyzmów, skrótów, często pojawiają się słowa niecenzuralne. A to – zamiast pomagać w nauce – przeszkadza. Jednak na starszych latach studenci są w stanie wyodrębnić potrzebne informacje, jednocześnie nie zaśmiecając języka, potrafią analizować teksty z punktu widzenia stylistyki i kultury języka.

Na pierwszym roku opanowuje się podstawy języka. Często robią to osoby, które nigdy wcześniej nie uczyły się żadnego języka obcego pisanego alfabetem niełacińskim. Początek nauki bywa więc dla nich dość trudny. Z reguły chcą bardzo szybko zobaczyć rezultaty swojej pracy, np. to, że po 5-6 miesiącach od rozpoczęcia będą w stanie porozmawiać krótko w sytuacjach codziennych, zrobić zakupy, zapytać o drogę, popisać się językiem przed znajomymi.

Dla polskiego studenta przez dłuższy czas nauki najbardziej odczuwalnym problemem jest akcent, który w języku ukraińskim jest ruchomy. W zdobywaniu poprawnych nawyków wymowy pomaga nauka krótkich wierszyków dla dzieci i łamańców językowych.