Sprawdzam, co kryje sprawdzian (szóstoklasisty). Uwaga – słuchanie !

Numer JOwS: 
str. 81

Czy sprawdzian szóstoklasisty wymaga takiego samego sposobu pracy jak egzamin gimnazjalny i maturalny? Czy warto poddawać się reżimowi testowania i treningu egzaminacyjnego? A może dobrze byłoby się zastanowić, jak przy okazji przygotowań do sprawdzianu rozwijać sprawności i wiedzę naszych uczniów nie tylko pod kątem zaliczenia tego sprawdzianu? Jak można to zrobić bardziej uważnie? W pierwszym z czterech tekstów poświęconych przygotowaniu do sprawdzianu szóstoklasisty przyglądamy się sprawności słuchania.

Pobierz artykuł w pliku PDF

Jak każdy nowy egzamin zewnętrzny, sprawdzian szóstoklasisty sprawia, że my, nauczyciele, czujemy się postawieni pod murem. Musimy bowiem sprostać wymogom nie tylko samego egzaminu, ale również oczekiwaniom uczniów, nauczycieli, rodziców i kierownictwa szkoły. Naturalną i niejako automatyczną reakcją w takiej sytuacji jest odwołanie się do rozwiązania, które wydaje nam się skuteczne przy innych egzaminach (gimnazjalnym i maturalnym): wprowadzenia uczniów w tryb treningu czy drylu egzaminacyjnego. Taki sposób pracy wynika z naszej obawy, że nawet uczniowie, którzy nieźle znają język obcy, niekoniecznie poradzą sobie na egzaminie z tego języka, gdyż mogą nie rozumieć poleceń lub typów zadań, mogą nie poradzić sobie z egzaminem w określonym przedziale czasowym itd.

W wielu nauczycielach – w tym we mnie – budzą się jednak wątpliwości. Przecież nie mamy tu do czynienia z egzaminem, ale ze sprawdzianem – ustawodawca nieprzypadkowo tak właśnie określił całe przedsięwzięcie. Rzeczywiście, sprawdzian nie ma żadnego wpływu na rekrutację do gimnazjum, więc egzaminem nie jest. Poza tym, dotyczy dzieci, u których trudno o taką motywację jak u maturzystów. Czy więc opisana reakcja, czyli włączenie drylu egzaminacyjnego, takiego samego jak przy innych, bardziej doniosłych egzaminach (egzamin gimnazjalny i maturalny), jest w pełni uzasadniona? A może to tylko automatyczna reakcja na samo słowo sprawdzian? Może warto uważniej przyjrzeć się naszej, poniekąd usprawiedliwionej, choć może przesadzonej, reakcji, oraz samemu sprawdzianowi?

Usprawiedliwioną postawą wobec sprawdzianu jest, moim zdaniem, spokojna uważność – a używam tego słowa nieprzypadkowo. Skoro treści programowe sprawdzianu obejmują treści opisane w nowej Podstawie programowej, a my nauczamy języka, kierując się jej wymogami, rzeczywiście przygotowujemy uczniów do sprawdzianu – stąd apel o spokój. Uwaga zaś jest nam potrzebna, by przyjrzeć się sprawdzianowi i zastanowić się, jakich umiejętności ogólnych (pozajęzykowych) wymaga on od ucznia, a potem pomyśleć, jak te umiejętności wprowadzać i ćwiczyć, a nie tylko testować.

Moim celem nie jest próba zignorowania sprawdzianu, ale raczej apel i zachęta do głębokiego zrozumienia tego, czego sprawdzian będzie wymagał od naszych uczniów, uważnego przemyślenia tych wymogów i mądrego nauczania. W tym artykule mowa zatem będzie o rozwijaniu umiejętności słuchania: zarówno jako umiejętności niezbędnej na lekcjach języka obcego, oraz na sprawdzianie, jak i jako umiejętności życiowej, bardziej złożonej, niż nam się na co dzień wydaje. W kolejnych tekstach poruszę kwestie rozwijania umiejętności czytania, kompetencji leksykalnej oraz roli i nauczania środków językowych.

Uważność w uczeniu się – uważność w nauczaniu

Pojęcia uważności (ang. mindfulness) zazwyczaj używa się w odniesieniu do pewnego rodzaju uwagi: skierowanej na tu i teraz, świadomej i nieoceniającej, której celem jest doświadczanie rzeczy takimi, jakie są (Kabat-Zin 2009). Ellen Langer używa tego pojęcia w inny sposób, wskazując na jego zastosowanie w edukacji (Langer 1990, 1998). Według niej, uważność to elastyczny stan umysłu, który jest otwarty na nowe doświadczenia i informacje, nieustannie budujący nowe kategorie, w pełni świadomy istnienia wielu różnorakich perspektyw (Langer 1998:4). Tak więc uważne uczenie się (ang. mindful learning) ma wszystkie wymienione wyżej cechy, w odróżnieniu od uczenia się w sposób nieuważny (ang. mindless), kiedy to nasze zachowania są automatyczne, bezrefleksyjne, uwięzione w jednym sposobie kategoryzowania i jednej perspektywie.

Uważne nauczanie oznaczałoby zatem, że jako nauczyciele szukamy nowych punktów widzenia i nowych rozwiązań, nie ograniczając się do jednego, dobrze nam znanego sposobu postępowania i nauczania. Może warto odważyć się i spojrzeć na każdy egzamin nie tylko jak na sprawdzenie wiedzy i sprawności, ale jako pewnego rodzaju paradoksalne wyzwanie: jakich ważnych życiowych umiejętności można nauczać, przygotowując uczniów do danego egzaminu? Próba odpowiedzi na to pytanie znajduje się w niniejszym artykule, razem ze wskazówkami, jak ćwiczyć dane umiejętności.

Uważne słuchanie

Proces słuchania, wbrew obiegowym opiniom, jest procesem niezwykle złożonym. Nie jest umiejętnością bierną, jak niegdyś uważano, wręcz przeciwnie: niektórzy uważają nawet, że używanie określenia receptywny w odniesieniu do słuchania jest nadużyciem, ponieważ w czasie słuchania nasz mózg daleki jest od bierności: wykonuje ciężką pracę (Badecka-Kozikowska 2008:77). Słuchanie jest złożonym procesem w ogóle, nawet wtedy, kiedy słuchamy w języku ojczystym (jakże często w życiu codziennym musimy słuchać wypowiedzi we własnym języku z taką uwagą i uważnością, jak w czasie egzaminu ze słuchania w języku obcym). Istnieje wiele przyczyn trudności, z jakimi zmagają się nasi uczniowie, a słaba znajomość języka obcego jest tylko jedną z nich. Inne to nieumiejętność skupiania uwagi przed dłuższy czas, łatwe włączanie i wyłączanie uwagi, brak podpowiedzi wizualnych (mimiki i gestykulacji, nieobecnych na ścieżce dźwiękowej), niepewność i brak wiary we własne możliwości, braki w wiedzy o otaczającym świecie oraz wiele innych (Badecka-Kozikowska 2008:90-91; Brown 2011).

Przygotowanie uczniów do sprawdzianu może stanowić okazję do ćwiczenia umiejętności słuchania, w szczególności do treningu różnych strategii kognitywnych, opisanych poniżej. Podane sugestie będą się odnosić do przykładowego zadania z Informatora o sprawdzianie od roku szkolnego 2014/2015.

Ćwiczenie 1.

 

Uruchamianie schematów

Prawidłowe odkodowanie informacji podawanych w języku obcym jest łatwiejsze, jeśli uruchomimy wiedzę uczniów na temat danej sytuacji i wiedzy pozajęzykowej z nią związanej. Strategię tę ćwiczymy przed wysłuchaniem nagrania, kierując uwagę uczniów na materiał ikonograficzny, który towarzyszy zadaniu. W ćwiczeniu 1. można więc zadawać następujące pytania w języku docelowym (na przykładzie obrazka A): Gdzie jest dziewczynka? Co widzicie na obrazku? Kim jest druga osoba na obrazku? Co w tym miejscu można robić? Zadając powyższe pytania, ustalamy kontekst tekstu i uruchamiamy wiedzę schematyczną (pozajęzykową) uczniów na temat danej sytuacji. W trakcie słuchania łatwiej będzie im połączyć to, co usłyszą, z posiadaną już wiedzą. Ponieważ robimy to wszystko na lekcji języka obcego, uruchamianie wiedzy schematycznej łączy się naturalnie z przywoływaniem i powtarzaniem danego języka.