Sprawdzam, co kryje sprawdzian (szóstoklasisty). Uwaga - słownictwo!

Numer JOwS: 
str. 72

Trzeci tekst omawiający sprawdzian szóstoklasisty dotyczy kompetencji leksykalnej. Przyjrzymy się, jak jest ona testowana w sprawdzianie, oraz jak ją rozwijać, pielęgnować i ćwiczyć – nie tylko pod kątem testu.

Pobierz artykuł w pliku PDF

W dwóch poprzednich tekstach z serii poświęconej sprawdzianowi szóstoklasisty postawiliśmy dwie tezy. Po pierwsze: można i warto nauczać języka obcego w codziennej pracy z uczniami w taki sposób, by jednocześnie przygotować dzieci do sprawdzianu; a po drugie: nauka języka obcego może się też stać nauką umiejętności życiowych (na przykład sprawności czytania i słuchania w ogóle). W odniesieniu do kompetencji leksykalnej pierwsza teza jest również prawdziwa: o ile można wyćwiczyć z uczniami pewne typy zadań egzaminacyjnych ze słuchania i czytania i trenować różne umiejętności, o tyle słownictwa nauczać tak się nie da. Uczniowie albo znają dane słowo, kolokację lub wyrażenie, albo nie, niezależnie od tego, w jakim typie zadania się ono pojawia. Można więc powiedzieć, że praca nad kompetencją leksykalną nigdy się nie kończy: niezależnie od tego, nad czym pracujemy w klasie, uczniowie zawsze mają do czynienia ze słownictwem (i gramatyką) – niezależnie od tego, czy lekcja poświęcona jest czytaniu i analizie tekstu, słuchaniu dialogu, czy tworzeniu dialogu w parach.

Jeżeli chodzi o tezę drugą, odpowiedź wydaje się nieco mniej oczywista. Czy nauka słownictwa może stać się umiejętnością życiową? Moim zdaniem, jest to możliwe – zależy to jednak od definicji kompetencji leksykalnej i naszego podejścia do jej rozwoju.

Kompetencja leksykalna

W Europejskim systemie opisu kształcenia językowego: uczenie się, nauczanie, ocenianie (Rada Europy 2003) wśród kompetencji językowych wymienia się kompetencję leksykalną, która pozwala na posługiwanie się systemem słownictwa, oraz kompetencję semantyczną, umożliwiającą rozumienie i wyrażanie różnych znaczeń. Jak zauważa Andrukowicz (2001), obie te kompetencje są ze sobą ściśle powiązane – nie wystarczy bowiem znać dane słowo, jego pisownię i wymowę: trzeba też wiedzieć, jak używać słów zgodnie z ich znaczeniem, w określonych sytuacjach i kontekstach, tak aby inni użytkownicy danego języka obcego mogli zrozumieć, co chcemy im przekazać.

Co to bowiem znaczy, że uczeń zna dane słowo? Uczniowie często posłusznie kiwają głowami, gdy zapytamy ich, co oznacza słowo get w języku angielskim, ale ich wiedza jest często ograniczona – przynajmmniej na początkowych etapach nauki języka angielskiego – do podstawowego znaczenia tego słowa w języku angielskim, jego ekwiwalentu w języku polskim, jego wymowy (w miarę poprawnej), pisowni oraz tego, jaką częścią mowy ono jest. Znajomość słowa to jednak coś więcej: to również znajomość jego konotacji, częstotliwości występowania i użycia, najczęściej używanych kolokacji i związków frazeologicznych, których jest członem, wieloznaczności, jaką dane słowo reprezentuje itd.

Pomimo intuicyjnego przekonania o znaczeniu słownictwa w nauczaniu języków obcych, poświęcało mu się i nadal poświęca (przynajmniej w większości podręczników) dużo mniej uwagi niż innym aspektom znajomości języków obcych, szczególnie gramatyce (Folse 2004). Pojawiają się oczywiście głosy, które nawołują do tego, by to właśnie słownictwo, a nie gramatyka, stanęło na nauczycielskim piedestale, w szczególności w tzw. podejściu leksykalnym (Lewis 1993, 1997), i reakcje na te apele widać w wielu podręcznikach, w których słownictwo nie jest już tylko dodatkiem do gramatyki. Uczniowie bowiem, często sfrustrowani niemożnością wypowiedzenia się z powodu braku prostych słów, dobrze wiedzą to, o czym napisał Wilkins: bez gramatyki nie da się zbyt wiele przekazać, ale bez słów nie można przekazać niczego (1972:111).

Jednak niezależnie od używanego podręcznika i miejsca słownictwa, jakie w nim ono zajmuje zgodnie z intencją autorów i wydawców, nie da się uczyć języka obcego bez używania słownictwa, a rozwój kompetencji leksykalnej nigdy się nie kończy.

Słownictwo na sprawdzianie. Gdzie? Wszędzie!

Jeśli zakładamy, że uczniowie powinni znać typy zadań, za pomocą których sprawdzana jest ich kompetencja leksykalna, to gdzie jej szukać? Oczywiście – w zadaniach na znajomość środków językowych. Odpowiedź mniej oczywista – właściwie wszędzie. Nawet w informatorze znajdujemy wskazówkę, że dla zadań sprawdzających umiejętność rozumienia wypowiedzi nie podaje się wymagań związanych ze znajomością środków językowych, wychodząc z założenia, że ta wiedza jest koniecznym warunkiem zrozumienia tekstu mówionego i pisanego (Informator o sprawdzianie od roku 2014/2015, 2013:93).

Nam, nauczycielom, może się to wydawać oczywiste, jednak uczniowie mogą uważać, że skoro najwięcej punktów dostają za wykonanie zadań na rozumienie tekstów, słownictwo i gramatyka nie są zbyt ważne. Być może nie zdają sobie sprawy z tego, że często nie muszą rozumieć całych (czytanych lub słuchanych) tekstów, że może im wystarczyć znajomość pojedynczych wyrazów lub zdań, by móc odpowiedzieć na dane pytanie. I odwrotnie, nieznajomość jednego wyrazu może prowadzić do braku odpowiedzi: np. w zadaniu 2. (Informator o sprawdzianie od roku 2014/2015) na rozumienie ze słuchu nieznajomość słowa jumper sprawi, że uczeń nie będzie umiał odpowiedzieć na jedno z pytań.

To samo dotyczy czytania ze zrozumieniem. Wielu badaczy wskazuje na fakt, że znajomość słownictwa jest kluczowym składnikiem sprawności czytania. Badania Laufer i Sim (1985) wykazują, że to właśnie znajomość słownictwa jest czynnikiem, który ma największy wpływ na rozwój sprawności czytania, a znajomość gramatyki ma znaczenie najmniejsze (mniejsze niż znajomość tematyki tekstu i znaczników dyskursu). Dlatego też metodycy i nauczyciele wiedzą, jak ważna jest znajomość słownictwa kluczowego dla danego tekstu: jak pisze Badecka-Kozikowska (2008), nieznajomość kluczowych słów i wyrażeń nie tylko zakłóca rozumienie tekstu, ale może też spowodować, że uczeń straci motywację, by przeczytać tekst do końca i wykonać zadanie z nim związane. Wskazówki dotyczące pracy z zadaniami na rozumienie tekstu czytanego można znaleźć w poprzednim, drugim tekście z serii (Sprawdzam, co kryje sprawdzian (szóstoklasisty) Uwaga – czytanie!), dostępnym w archiwum numerów na stronie pisma www.jows.pl. Poniżej podaję garść wskazówek, jak można pracować ze słownictwem, które pojawia się w tekstach. Należy mieć świadomość, że większość tych sugestii dotyczy pracy w klasie i nie będzie można ich przenieść do sali egzaminacyjnej; można jednak mieć nadzieję, że przynajmniej niektóre z nich zostaną przez uczniów użyte w trakcie sprawdzianu – w sposób mniej lub bardziej świadomy – jako strategie wyuczone na lekcjach.

Słownictwo w tekście

Warto zaznaczyć, że opisane poniżej ćwiczenia mogą być wykorzystywane do pracy z każdego rodzaju tekstem/tekstami; osobiście zachęcam do pracy z tekstami, które pojawiają się w zadaniach egzaminacyjnych – warto, by uczniowie zobaczyli w nich właśnie teksty, do których można zastosować różnego rodzaju strategie rozumienia, a nie tylko zadania egzaminacyjne. Można pracować z tekstami i słownictwem na dwa sposoby: pracę zaczyna nauczyciel albo robią to uczniowie.

Zadanie 7

WERSJA 1

Nauczyciel wybiera z pytań i tekstów 8-10 wyrazów i/lub wyrażeń, które uważa za kluczowe lub nowe dla uczniów i zapisuje je na tablicy. W zadaniu 7. mogłyby to być następujące wyrazy i wyrażenia: won, race, bike trip, great prices, brands, take part in, bikers, finish line, forest, agree.

  • uczniowie wyjaśniają znaczenie tych wyrażeń, które już znają;
  • uczniowie czytają teksty, szukają w nich pozostałych słów i próbują je zrozumieć z pomocą nauczyciela i/lub słowników; nauczyciel wyjaśnia znaczenie pozostałych wyrażeń;
  • uczniowie zgadują, jaka może być tematyka tekstów, które za chwilę będą czytać;
  • uczniowie dzielą wyrazy i wyrażenia na te, które są związane z główną tematyką tekstu (rowery, jazda na rowerze), i te, które nie są z nią związane;
  • uczniowie mogą też wykonywać innego rodzaju ćwiczenia, których celem jest przetwarzanie słownictwa, a które są krótko omówione poniżej.