Sprawdzam, co kryje sprawdzian (szóstoklasisty). Uwaga - słownictwo!

Numer JOwS: 
str. 72

Trzeci tekst omawiający sprawdzian szóstoklasisty dotyczy kompetencji leksykalnej. Przyjrzymy się, jak jest ona testowana w sprawdzianie, oraz jak ją rozwijać, pielęgnować i ćwiczyć – nie tylko pod kątem testu.

WERSJA 2

Uczniowie sami podkreślają wyrazy lub wyrażenia, które są dla nich nowe lub niejasne. Nauczyciel może też wyjaśnić uczniom, że teksty dotyczą rowerów i jazdy na rowerze, i poprosić o podkreślenie wszystkich wyrazów i wyrażeń, które dotyczą tej tematyki.

To samo inaczej – synonimy

Jak wskazywałam w poprzednim tekście, ważnym elementem pracy nad rozumieniem tekstów pisanych jest rozpoznawanie parafrazy. Jest to również ważny element kompetencji leksykalnej – świadomość tego, że to samo można wyrazić inaczej (ale niekoniecznie w sposób najbardziej oczywisty, czyli za pomocą synonimów), oraz tego, że jedno słowo może mieć kilka znaczeń. Należy rozpocząć od rozpoznawania różnych sposobów parafrazowania. W zadaniach egzaminacyjnych na rozumienie tekstów pisanych informacje w pytaniach do tekstów, jak w zadaniu 7., podawane są w inny sposób niż w samych tekstach, warto więc je wykorzystywać do rozpoznawania parafrazy. Uczniowie mogą więc podkreślić, jak te same informacje są przedstawione w pytaniach i tekstach. Na przykład w pytaniu 1. pojawia się informacja: Who won a new bike? – a w tekście: I was first at the finish line. The prize was a new bike. Warto też w dalszej kolejności ćwiczyć parafrazę, używając zdań lub słownictwa z tekstów, na przykład można zapytać uczniów, jak inaczej sformułować pytanie: Do you like riding a bike? Uczniowie mogą zasugerować: Are you fond of riding a bike?/Do you like cycling? Za każdym razem należy pamiętać o tym, by zwracać uwagę uczniów na synonimy, na przykład cycle/ride a bike.

Znajomość środków językowych: gramatyka czy słownictwo?

Zgodnie z Informatorem, znajomość środków językowych to znajomość środków leksykalno-gramatycznych, zatem w jednym zadaniu uczniowie mogą mieć do czynienia i z gramatyką, i ze słownictwem. Warto jednak uważnie przyglądać się proponowanym zadaniom, ponieważ wydaje się, że występują między nimi znaczne różnice. Zadanie tego samego typu – na wybór wielokrotny – przedstawione przez CKE w Informatorze (zadanie 6.) i Przykładowym zestawie zadań (zadanie 8.), a mianowicie zadanie na uzupełnienie luk trzema z sześciu podanych wyrazów, kładzie nacisk albo na słownictwo (zadanie 6.), albo na gramatykę (zadanie 8.). W zadaniu 6. dwie odpowiedzi to prawidłowe kolokacje: do homework, take photos. W trzeciej luce wybór spomiędzy możliwości spend time lub spend money uwarunkowany jest podaną odpowiedzią: About 2 hours. Gramatyka nie jest tu więc testowana. W zadaniu 8. jednak prawidłowe odpowiedzi, to: there (are ), sister’s (bedroom) i (a big) desk. Widać wyraźnie, że dwie pierwsze sprawdzają znajomość gramatyki (nieprawidłowe odpowiedzi w obu przypadkach to they i mum).

Zadanie 6 i 8

W innym typie zadania na znajomość środków językowych, czyli w zadaniu, w którym uczniowie muszą wybrać jedną z podanych odpowiedzi na trzy pytania odnoszące się do ilustracji, oba zadania (i w Informatorze, i w Przykładowym zestawie zadań) mają podobną strukturę: jedno pytanie zadane w czasie present continuous odnosi się do tego, co widać na obrazku (musi być więc zawsze zadane w tym czasie), na przykład: The little boy is buying a ticket), jedno pytanie dotyczy położenia pewnego przedmiotu, a więc uczniowie muszą poprawnie rozpoznawać przyimki i używać ich (The suitacase is next to the table), trzecie pytanie zaś dotyczy znajomości słownictwa (The man getting off the train is wearing a shirt/ The little girl is taking a photo of an elephant).

Zadanie 5 i 7

Trudności w zadaniach na znajomość środków językowych polegają przede wszystkim na nieznajomości słownictwa lub struktur gramatycznych, a przede wszystkim ich użycia w tekście (np. nieznajomości łączliwości wyrazów – kolokacji lub typowego użycia przyimków angielskich – które są często inne niż w języku polskim). Dlatego należy uczulić uczniów, by starali się notować i zapamiętywać całe zwroty, a nie pojedyncze wyrazy, na przykład take photos czy do homework.

Zadania z lukami

Aby dobrze wykonać zadanie na uzupełnianie luk, uczniowie muszą dokładnie zrozumieć kontekst wokół luki, by zorientować się, jakiego wyrazu użyć. W celu uświadomienia uczniom wagi kontekstu – najbliższego sąsiedztwa danej luki i szerszego rozumienia, na przykład całego zdania – można przeprowadzić następujące ćwiczenie: zanim uczniowie zobaczą tekst, nauczyciel pisze na tablicy po dwie (lub więcej) możliwości, w zależności od zadania:

  • in my house they/there;
  • my mum/sister’s;
  • a big desk/garage.

Zadanie 8

Nauczyciel może również poprosić uczniów, by podali przykłady całych zdań, w których można użyć podanych wyrażeń (na przykład: My mum is tall/My sister’s room is big). Dopiero po przeczytaniu całego tekstu uczniowie decydują, które odpowiedzi są poprawne w tekście – ze względu na szerszy kontekst – a które są niepoprawne i dlaczego. Zadanie to pomaga uświadomić uczniom, że muszą uważnie czytać nie tylko wyraz przed luką czy po niej, ale cały kontekst wokół luki, przynajmniej jedno całe zdanie lub pytanie i odpowiedź na nie.

Praca z materiałem ikonograficznym

Najprostszym sposobem przygotowywania uczniów do wykonywania tego typu zadań jest praca z dowolnymi ilustracjami: mogą to być ilustracje w podręczniku czy innych materiałach dydaktycznych, zdjęcia wyszukane w Internecie, zdjęcia prywatne przyniesione przez uczniów, plakaty, reprodukcje itd. Najważniejsze, aby uczniowie skupili się na trzech sprawach:

  • opisywaniu ilustracji z użyciem właściwego czasu (w języku angielskim – czasu present continuous);
  • nazywaniu wszystkiego, co widać na obrazku – ludzi, zwierząt, przedmiotów, kolorów, pogody itp.;
  • opisywaniu położenia ludzi i przedmiotów względem innych ludzi, przedmiotów i miejsc tak, aby ćwiczyć użycie przyimków.

Niekończąca się historia

Nasi uczniowie nie muszą zdawać sobie sprawy z tego, jak ważna jest kompetencja leksykalna, nie tylko w odniesieniu do znajomości języka obcego, ale też w całym sprawdzianie. Naszym zadaniem jako nauczycieli jest jednak takie nauczanie, by zadbać o pełny rozwój wszystkich kompetencji niezbędnych na sprawdzianie. Słownictwo – pojmowane szeroko, nie tylko jako znajomość pojedynczych wyrazów, ale też kolokacji, czasowników złożonych, zwrotów grzecznościowych, idiomów czy innych jednostek wielowyrazowych – wymaga żmudnej, systematycznej pracy. Jak pisze Folse (2004) w swojej książce dotyczącej mitów na temat nauczania słownictwa, należy zrobić coś dotyczącego słownictwa na każdej lekcji: wprowadzać jednostki nowe lub ćwiczyć, używać i powtarzać te, które już wprowadziliśmy (bo to, czy ich nauczyliśmy, to zupełnie inna sprawa).

Zanim jednak omówimy ćwiczenie i powtarzanie, zatrzymajmy się na chwilę przy szerokim podejściu do słownictwa – takim, jakie propagują na przykład Nattinger i DeCarico (1992): dla tych autorów bowiem wielowyrazowe, ustabilizowane jednostki języka, które pełnią określoną funkcję pragmatyczną (np. wyrażanie prośby, propozycji, sugestii itd.), są elementem kompetencji leksykalnej, a nie składniowej. Nauczanie i uczenie się całych wyrażeń jest bowiem i bardziej ekonomiczne ze względu na pojemność pamięci krótkotrwałej, i bardziej skuteczne niż nauczanie oddzielnie gramatyki i słownictwa w takich przykładach, jak: Sorry, I’m busy. I’ll call you back later. Can I use your phone? Poor you. I must tell you something important. A wszystko to są przykłady możliwych reakcji w zadaniu na znajomość funkcji językowych.

Zadanie 4

O ile można z łatwością nauczyć używania czasownika modalnego can i przećwiczyć je, by wyrazić prośbę, nie da się na poziomie A1 wytłumaczyć, dlaczego właśnie tak, a nie inaczej używamy wyrażenia: poor you. Nauczamy tego jako jednolitego wyrażenia – o określonym znaczeniu i funkcji.

Z punktu widzenia ucznia nieważne jest, czy uczymy go gramatyki, czy słownictwa. Warto jednak pamiętać, że nauczając funkcji językowych, często mamy do czynienia z całymi zdaniami lub równoważnikami zdań, których łatwiej nauczać i ćwiczyć je jako całe zwroty, z wyjaśnieniem, co dokładnie zwroty te oznaczają i kiedy są używane.