Sprawdzam, co kryje sprawdzian (szóstoklasisty). Uwaga - słownictwo!

Numer JOwS: 
str. 72

Trzeci tekst omawiający sprawdzian szóstoklasisty dotyczy kompetencji leksykalnej. Przyjrzymy się, jak jest ona testowana w sprawdzianie, oraz jak ją rozwijać, pielęgnować i ćwiczyć – nie tylko pod kątem testu.

Najważniejsza jest ilość

To właśnie ta zasada powinna kierować nami w rozwijaniu kompetencji leksykalnej uczniów. Często wydaje nam się, że im ćwiczenie bardziej skomplikowane i wymyślne, tym lepiej. Z punktu widzenia czystej ekonomii jest to jednak mało sensowne; badania wskazują bowiem na to, że nie liczy się sposób, w jaki ćwiczymy słownictwo – liczy się liczba powtórzeń (Schmitt 2000); im częściej, tym lepiej, nawet jeśli ćwiczenia nie są zbyt wymyślne. Różnorodne – tak, ale niekoniecznie muszą być one bardzo skomplikowane. Ważne, aby aktywizowały wyobraźnię i zmuszały do użycia danego słownictwa w nieco inny sposób. Thornbury (2002) nazywa to zasadą kognitywnej głębi: łatwiej i głębiej zapamiętujemy informacje, jeśli zostały one przetworzone na wiele różnych sposobów. Poniżej podaję więc propozycje, co można zrobić, gdy chcemy przeprowadzić rozgrzewkę językową na początku lekcji lub gdy pod koniec lekcji zostaje nam czas wolny – możemy wtedy przećwiczyć/powtórzyć 8-12 dowolnie wybranych wyrazów. Ćwiczenia te najlepiej przeprowadzić w parach, aby razem dokonać podsumowania.

Ćwiczenia sprawdzające znajomość słownictwa

  1. Podziel na 3 kategorie wyrazy, które są ze sobą powiązane w logiczny sposób.
  2. Podziel wyrazy na 3 następujące grupy: pozytywne, neutralne i negatywne (te, które budzą we mnie pozytywne, neutralne i negatywne skojarzenia/emocje).
  3. Podziel wyrazy na te, które na pewno ci się przydadzą w przyszłości, na te, które na pewno ci się nie przydadzą w przyszłości, i na te, co do których przydatności nie masz zdania.
  4. Z całej listy wybierz 3 wyrazy, których wymowę jest ci najtrudniej zapamiętać.
  5. Z całej listy wybierz 3 wyrazy, których pisownię jest ci najtrudniej zapamiętać.
  6. Z całej listy wybierz 3 wyrazy, które najbardziej ci się podobają i chcesz je zapamiętać.
  7. Z całej listy wybierz 3 wyrazy, które wydają ci się zupełnie nieprzydatne.
  8. Ułóż wyrazy od najdłuższego do najkrótszego.
  9. Ułóż wyrazy w porządku alfabetycznym.
  10. Do każdego wyrazu dopisz jego przeciwieństwo.
  11. Do każdego rzeczownika dopisz przymiotnik/czasownik. Do każdego czasownika dopisz rzeczownik. Do każdego przymiotnika dopisz rzeczownik – tak, aby powstały typowe połączenia.
  12. Wybierz 2-3 wyrazy, które nie pasują do pozostałych.

Podane sugestie dotyczą grup wyrazów, które nie są ze sobą blisko powiązane tematycznie. Częściej mamy jednak do czynienia z grupami leksykalnymi, np. słownictwem odnoszącym się do jedzenia: różnego typu pokarmów, dań, posiłków itp. Dużo łatwiej jest nam wtedy zaproponować ćwiczenie, które zaangażuje emocje i wyobraźnię uczniów, jak w trzech przykładach poniżej, ale można również zaadaptować niektóre z ćwiczeń podanych wcześniej.

  • Podziel nazwy pokarmów na rzeczy, które: lubisz, nie lubisz, są ci obojętne.
  • Podziel nazwy pokarmów na grupy w zależności od tego, jak je zjadamy (surowe, smażone, gotowane itp.).
  • Podziel pokarmy na grupy według ich koloru/kształtu/ceny/smaku/dostępności itp.

Bardzo skutecznym ćwiczeniem, w którym uczniowie powtarzają i aktywnie używają słownictwa, szczególnie w postaci kolokacji, jest dryl komunikacyjny. Nauczyciel pisze na tablicy 8-10 czasowników/rzeczowników/przymiotników. Prosi uczniów, by do każdego z nich dopisali po jednym wyrazie tak, aby powstały typowe kolokacje. Przykładowo, jeśli wybierzemy 8 czasowników (make, do, take, read, watch, play, buy, eat), zadaniem uczniów jest dopisanie do każdego czasownika rzeczownika lub całego wyrażenia rzeczownikowego (np.: make dinner, do homework, take photos, read a book, watch films, play computer games, buy an icecream, eat breakfast). Nauczyciel zapisuje na tablicy po dwie propozycje podane przez uczniów. Następnie prosi uczniów o zadanie modelowego pytania, np. dotyczącego dnia codziennego: Do you often...?/How often do you...?/Do you.... every day? lub dotyczącego przeszłości, np.: Did you .... last week/yesterday? Uczniowie pracują w parach, zadając sobie nawzajem pytania i odpowiadając na nie, używając kolokacji napisanych na tablicy i modelowego pytania (np.: Do you often take photos? Did you do homework yesterday?). Po zakończeniu ćwiczenia wskazani uczniowie zadają pytania wybranym przez siebie osobom. Uczniowie mogą też napisać 5 zdań o koledze/koleżance, wykorzystując podane przez niego/nią odpowiedzi.

Celem drylu komunikacyjnego jest nie tylko powtórzenie i przećwiczenie słownictwa w sposób aktywny, ale również powtórzenie gramatyki – czyli „drylujemy” gramatykę, ale w wyrażeniach częściowo podanych przez uczniów.

Podsumowując, niezależnie od tego, czy celem danej lekcji jest wprowadzenie słownictwa, czy nie, warto jest wprowadzić pewien element związany z rozwijaniem kompetencji leksykalnej na każdej lekcji: czy jako rozgrzewkę językową na początku lekcji, powtórkę przy okazji przygotowania uczniów do pracy z zadaniami egzaminacyjnymi lub tworzeniem dialogu, czy nauczenie kluczowego słownictwa przed pracą z tekstem. Kompetencję leksykalną rozwijamy bowiem nieustannie, za każdym razem, gdy mamy do czynienia z językiem obcym.

Słowa na całe życie

Czy rozwój szeroko pojętej kompetencji leksykalnej jest tylko umiejętnością językową, czy czymś więcej? W moim rozumieniu, kompetencja leksykalna jest tym komponentem języka, który może prowadzić do pobudzenia czy pogłębienia autentycznego, głębokiego zainteresowania danym językiem obcym. Wieloletnie doświadczenie nauczyło mnie, że dużo łatwiej jest zainteresować uczniów w każdym wieku sferą leksykalną języka angielskiego niż innymi jego aspektami. Uczniowie zawsze chętnie poznają słowa, które odnoszą się do pojęć nieznanych lub mało znanych w naszej kulturze, oraz wyrażenia, które opisują pojęcia i zjawiska w sposób odmienny od naszego. Poznając słowa danego języka, poznają też rzeczywistość, którą ten język opisuje.

Słowa są również narzędziem, po które uczniowie sięgają, aby wyrazić swoje własne treści – a taki etap nadchodzi prędzej czy później w nauce każdego języka obcego, szczególnie u dzieci, które lubią opowiadać o swoim świecie. To właśnie wtedy padają pytania o słowa w języku obcym, płynące z autentycznej potrzeby wyrażenia siebie: Proszę pani/pana, a jak powiedzieć po angielsku niewyspany/lody malinowe/symulator transportu miejskiego? Te potrzeby pojawiają się, gdy zapytamy ucznia, jak się dziś czuje, co najbardziej lubi jeść i jakie są jego ulubione gry komputerowe.

Z jednej strony, kompetencja leksykalna pozwala wyrażać siebie i mówić o swoim świecie, a w procesie tym język obcy staje się jakby mniej obcy, bardziej oswojony, bardziej swojski. Z drugiej strony, warstwa leksykalna języka obcego pozwala uczniom otworzyć okno na świat kultury i rzeczywistości tego języka, innymi słowy – wzbogaca uczniów o nową wiedzę, nie tylko o nowy język. Jeśli tylko potraktujemy słowa poważnie i z należytą wnikliwością, staną się one potężnymi sprzymierzeńcami w walce o uwagę i zainteresowanie uczniów.

Ćwiczenia zamieszczone w powyższym tekście i oznaczone symbolami strzałki, dostępne są w wersji elektronicznej artykułu na stronie www.jows.pl

Bibliografia

  • Andrukowicz, W. (2001) Kompetencje językowe w ujęciu integralnym. [online] [dostęp 30.06.2014].
  • Badecka-Kozikowska, M. (2008) Siedem grzechów głównych nauczycieli języków obcych oraz jak je przekuć w metodyczne cnoty. Warszawa: Fraszka Edukacyjna.
  • CKE (2013) Informator o sprawdzianie od roku szkolnego 2014/2015. Warszawa: Autor.
  • CKE (2013) Sprawdzian od roku szkolnego 2014/2015. Część 2. Język angielski. Przykładowy zestaw zadań. Warszawa: Autor.
  • Council of Europe (2001) Common European Framework of Reference for Languages. Cambridge: Cambridge University Press.
  • Folse, S.F. (2004) Vocabulary Myths. Applying Second Language Research to Classroom Teaching. Ann Arbor: The University of Michigan Press.
  • Langer, E. (1990) Mindfulness. Cambridge, MA: Da Capo Press.
  • Langer, E. (1998) The Power of Mindful Learning. Cambridge, MA: Da Capo Press.
  • Laufer, G. i Sim, D. (1995) Measuring and Explaining the Reading Threshold Needed for English for Academic Purposes Texts. W: Foreign Language Annals, nr 18, 405-411.
  • Lewis, M. (1993) The Lexical Approach. Hove: LTP.
  • Lewis, M. (1997) Implementing the Lexical Approach. Hove: LTP.
  • Nattinger, J. i DeCarico, J. (1993) Lexical Phrase and Language Teaching. Oxford: OUP.
  • Rada Europy (2003) Europejski system opisu kształcenia językowego. Warszawa: CODN.
  • Schmitt, N. (2000) Vocabulary in Language Teaching. Cambridge: CUP.
  • Thornbury, S. (2002) How to Teach Vocabulary. Harlow: Pearson.
  • Wilkins, D. (1972) Linguistics in Language Teaching. London: Arnold.