Strategie tłumaczeniowe stosowane podczas przekładu nazw własnych. Na przykładzie wybranych polsko-angielskich artykułów z Wikipedii - analiza jakościowa i ilościowa

Numer JOwS: 
str. 42

Niniejszy artykuł przedstawia wyniki jakościowej i ilościowej analizy strategii tłumaczeniowych, zastosowanych podczas przekładu (z języka polskiego na angielski) nazw własnych w 10. wybranych artykułach z Wikipedii. Autor podejmuje próbę dyskusji na temat przyczyn częstego stosowania pewnych strategii tłumaczeniowych, a widocznego omijania innych.

Tematyką strategii tłumaczeniowych w przekładzie zajmowało się do tej pory wielu teoretyków i praktyków przekładoznawstwa stosowanego, m.in. Nida (1964), Krings (1986), Newmark (1988a, 1988b), Loescher (1991), Hervey & Higgins (1992), Chesterman (1997), Bell (1998), Venuti (1998), Jaaskelainen (1999), Graedler (2000), Harvey (2003), Fernandes (2006), Belczyk (2007) i wielu innych. Nazwy własne stanowią przedmiot badań tylko niektórych z wyżej wymienionych autorów, wśród których Peter Newmark zajmuje szczególne miejsce w tym względzie. Autor ten stworzył bowiem zarys klasyfikacji najczęstszych strategii tłumaczeniowych stosowanych podczas przekładu nazw (imion) własnych. Uzupełniając ów zarys o rozważania innych ww. autorów, możemy przyjąć, że strategie te są następujące:

1. przeniesienie (ang. transference) – jednostka leksykalna z języka źródłowego jest przenoszona bez jakichkolwiek modyfikacji lub z bardzo niewielkimi (np. fleksyjnymi) do języka docelowego, np.:

  • New Jersey <> New Jersey;
  • Tadeusz Kościuszko <> Tadeusz Kościuszko;

2. wymiana (ang. substitution) – jednostka leksykalna z języka źródłowego jest zastępowana uznaną, powszechnie używaną i najczęściej usankcjonowaną prawnie (np. w źródłach geograficznych oraz turystycznych) jednostką w języku docelowym, która jest logicznie powiązana z leksemem źródłowym, np.:

  • New York <> Nowy Jork (por. New Jersey <> Nowy Dżerzej / Nowy Dżersej / Nowy Dżerzi?);
  • Kościół Mariacki <> St. Mary’s Basilica;

3. tłumaczenie (ang. translation) – jednostka leksykalna z języka źródłowego jest tłumaczona najczęściej literalnie (dosłownie) na język docelowy, np.:

  • Pacific Ocean <> Ocean Spokojny;
  • Muzeum Wojska Polskiego <> (The) Museum of the Polish Army;

4. modyfikacja (ang. modification) – jednostka leksykalna z języka źródłowego jest zastępowana jednostką leksykalną w języku docelowym, która w sensie logiczno-przekładoznawczym nie jest powiązana z leksemem źródłowym, ale w kulturze docelowej ma podobne konotacje, wywołuje podobne skojarzenia i kontekstowe implikacje; innymi słowy, stanowi ona – jak nazwali to Hervey & Higgins (1992) – kulturową transplantację, np.:

  • Winnie the Pooh <> Kubuś Puchatek (Winnie to nie Kubuś, a Pooh to nie Puchatek);
  • Sejm <> Polish National Parliament (funkcjonuje również przeniesiony leksem The Seym/Sejm);

5. transkrypcja/transliteracja (ang. transcription/transliteration) – są to formy adaptacji jednostki źródłowej do fonetyczno-fonologicznych, morfologicznych i gramatycznych reguł, obowiązujących w języku docelowym; może tu chodzić na przykład o pomijanie polskich znaków diakrytycznych w tłumaczeniach na język angielski albo o zamianę cyrylicy na alfabet łaciński, np.:

  • Kraków <> Krakow/Cracow;
  • Мы взлетаем <> Mi vzletaiem (ang. We fly high);

6. dodanie (ang. addition) – jest to celowe dodanie do nazwy źródłowej pewnego elementu/elementów w języku docelowym, które pozwolą odbiorcy lepiej zrozumieć daną nazwę własną z języka źródłowego, np.

  • Smok Wawelski <> dragon Smok Wawelski (dodany tu leksem dragon tłumaczy odbiorcy z jaką postacią ma do czynienia);
  • Podgórze <> the town of Podgórze (dodany tu leksem the town of tłumaczy odbiorcy jakiego rodzaju miejscowością jest Podgórze)

7. objaśnienie/przypis/nota translatorska (ang. gloss/translator’s note) – tłumacz niejako wyjaśnia odbiorcy w języku docelowym, co oznacza dana jednostka leksykalna w języku i kulturze źródłowej – najczęściej w nawiasie, w przypisie dolnym lub w przypisach końcowych, np.

  • Mordor <> Mordor (Czarna Dolina);
  • Ministersto Bezpieczeństwa Publicznego <> Ministry Of Public Security of Poland* (* Polish secret police, intelligence and counter-espionage service).

W celu zbadania, w jakich proporcjach stosowane są wyżej wymienione strategie podczas przekładu nazw własnych, autor niniejszego artykułu zlecił w swojej grupie badawczej wykonanie niewielkiego badania empirycznego. W badaniu tym dokonano jakościowej i ilościowej analizy strategii tłumaczeniowych, zastosowanych podczas przekładu (z języka polskiego na angielski) nazw własnych w 10. wybranych artykułach z Wikipedii. Artykuły te to (alfabetycznie): Kraków, Kubuś Puchatek, Mazury, Namysłów, Opole, Poznań, Tatry, Warszawa, Władca Pierścieni oraz Wrocław. Badanie polegało na wypisaniu wszystkich nazw własnych występujących w polskich artykułach, a następnie – na przeanalizowaniu ich anglojęzycznych ekwiwalentów i uporządkowaniu tak powstałych par jednostek leksykalnych w tabeli, zależnie od strategii tłumaczeniowej zastosowanej przez tłumacza podczas przekładu. Poszczególne jednostki leksykalne zostały umieszczone w tabelach 1-7 w kolejności, w jakiej były lokalizowane w artykułach Wikipedii.