Stres i wypalenie nauczycielskie, czyli o warunkach finansowych i stabilności zatrudnienia z perspektywy nauczycieli języka angielskiego w Polsce

Numer JOwS: 
str. 11

Zawód nauczyciela, na co dzień wymagający bezpośredniego angażowania się w sprawy uczniów oraz bliskich relacji interpersonalnych z nimi, plasuje się w czołówce zawodów najbardziej narażonych na działanie stresu zawodowego i – w jego konsekwencji – wypalenia zawodowego. Badania nad stresem i wypaleniem zawodowym trwają już od połowy lat 70. i niezmiennie wynika z nich, że nieodpowiednie wynagrodzenie jest uznawane przez nauczycieli za istotny stresor zawodowy.

Pobierz artykuł w pliku PDF

Problematyka stresu i wypalenia zawodowego wśród nauczycieli jest dość dobrze poznana, dotyczy to jednak w przeważającej mierze nauczycieli państwowych szkół podstawowych, średnich i specjalnych oraz – choć w mniejszym stopniu – nauczycieli akademickich. Obecnie podkreśla się fakt, iż proces kształcenia trwa przez całe życie, również w okresie dorosłości. Oznacza to, że także nauczyciele osób dorosłych, w tym nauczyciele języka angielskiego pracujący w prywatnych szkołach językowych, odgrywają niebagatelną rolę w tym procesie. Tej grupie zawodowej poświęca się jednak niewiele uwagi, mimo iż jest ona szczególna z kilku powodów. Jednym z nich jest niestabilność zatrudnienia – nauczyciele tacy pracują bowiem głównie w ramach własnej działalności gospodarczej, na umowach o dzieło lub umowach-zleceniach. Brak stabilności zatrudnienia może negatywnie oddziaływać na nauczycieli osób dorosłych, a w konsekwencji – na ich podopiecznych, ponieważ samopoczucie i satysfakcja z pracy nauczyciela mogą wywierać znaczny wpływ na jakość nauczania.

W związku z opisaną sytuacją nasuwają się dwa pytania: (1) jak nauczyciele języka angielskiego w Polsce oceniają warunki finansowe i stabilność zatrudnienia w swoim zawodzie; oraz (2) czy nauczyciele ci różnią się między sobą w ocenie tych kwestii, biorąc pod uwagę specyfikę ich pracy (różne typy placówek, zróżnicowany wiek uczniów?). Poznanie odpowiedzi na te pytania jest bardzo istotne przed podjęciem kroków mających na celu zapobieganie skutkom stresu i wypalenia zawodowego lub ich niwelowanie wśród nauczycieli języka angielskiego. Działania te będą mogły wówczas w większym stopniu stanowić reakcję na problem, o ile takowy istnieje.

Niniejszy artykuł jest fragmentem przygotowywanej przez autorkę pracy doktorskiej i prezentuje analizę wyników badania przeprowadzonego wśród nauczycieli języka angielskiego w Polsce.

Badanie empiryczne

Cel i pytania badawcze

Celem prezentowanego badania było zdiagnozowanie tego, jak nauczyciele języka angielskiego w Polsce, pracujący w różnych typach placówek (np. szkoły państwowe, prywatne szkoły językowe) oraz z uczniami w różnym wieku (w tym z osobami dorosłymi) oceniają warunki finansowe i stabilność zatrudnienia w swoim zawodzie. Chodziło również o uzyskanie odpowiedzi na pytanie, czy i jak nauczyciele ci różnią się między sobą, biorąc pod uwagę typ umowy, na jaką są zatrudnieni, oraz grupę wiekową uczniów, z którą głównie pracują.

Narzędzie badawcze

Narzędziem użytym w badaniu była ankieta. W niniejszym tekście zaprezentowano wyniki badania dotyczącego warunków finansowych i poczucia stabilności zatrudnienia (pozycje kwestionariuszowe są w całości przytoczone w Tabeli 3.). Respondenci zostali poproszeni o wskazanie, w jakim stopniu zgadzają się z poszczególnymi stwierdzeniami, z użyciem skali 1-4 (1 – nie zgadzam się, 2 – raczej się nie zgadzam, 3 – raczej się zgadzam, 4 – zgadzam się). Zrezygnowano z włączenia odpowiedzi trudno powiedzieć po to, by uzyskać bardziej zdeklarowane stanowiska nauczycieli w danej kwestii. Ankieta zawierała dodatkowo metryczkę, w której respondenci mieli podać informacje na swój temat, zawierające m.in. płeć, wiek, sektor (prywatny, państwowy), formę zatrudnienia (umowa na czas określony, umowa na czas nieokreślony, umowa-zlecenie, umowa o dzieło, samozatrudnienie, inne), grupę wiekową uczniów, z którymi pracują (dzieci do lat 5, uczniowie w wieku: 6-12 lat, 13-15 lat, 16-18 lat, studenci szkół wyższych, inni dorośli) oraz miejsce pracy (przedszkole, szkoła podstawowa, gimnazjum, szkoła ponadgimnazjalna, szkoła wyższa, szkoła językowa). Ankietowanych poproszono, by wskazali sektor, typ umowy, grupę wiekową uczniów oraz miejsce, w którym głównie pracują.

Grupa badawcza

Badanie zostało przeprowadzone w 2013 r. i miało charakter ogólnopolski. Wzięło w nim udział 260 nauczycieli języka angielskiego (224 kobiety i 36 mężczyzn). 80 respondentów miało poniżej 29 lat, 115 ankietowanych znajdowało się w przedziale wiekowym 30-39 lat, 52 badanych – w przedziale 40-49 lat, a 13 respondentów miało przynajmniej 50 lat. W sektorze prywatnym pracowało 136 ankietowanych, natomiast 124 badanych – w sektorze państwowym. Jeśli chodzi o formę zatrudnienia, 39 badanych było zatrudnionych na podstawie umowy na czas określony, 89 – na podstawie umowy na czas nieokreślony, 25 ankietowanych wskazało umowę-zlecenie jako główną formę zatrudnienia, 33 osoby były zatrudnione na umowę o dzieło, 65 ankietowanych było samozatrudnionych, a 9 pracowało na jeszcze innych warunkach (np. doktoranci kierunków filologicznych). Jeśli chodzi o grupy wiekowe uczniów, z jakimi nauczyciele pracowali, najwięcej, bo 83 respondentów pracowało głównie z dorosłymi, 56 – z dziećmi w wieku 6-12 lat, 51 badanych wskazało studentów uczelni wyższych jako grupę wiekową, z którą pracowali najczęściej, 33 – z uczniami w wieku 16-18 lat, 29 – z uczniami w wieku 13-15 lat, 8 ankietowanych pracowało głównie z dziećmi poniżej pięciu lat. 106 badanych nauczycieli wskazało szkołę językową jako główne miejsce pracy, 54 – szkołę wyższą, 43 – szkołę podstawową, 28 – szkołę ponadgimnazjalną, 21 – gimnazjum, a 8 respondentów wskazało przedszkole. Tabela 1. pokazuje liczebność nauczycieli w podziale na typ szkoły (zadeklarowany przez nauczyciela jako główne miejsce pracy) i wiek uczniów (z którymi nauczyciel głównie pracuje). Natomiast Tabela 2. przedstawia liczebność nauczycieli w podziale na formę zatrudnienia (wskazaną jako główną) i wiek uczniów.

477

 

Analiza wyników

Analiza wyników dotyczących oceny warunków finansowych oraz stabilności zatrudnienia przez badanych nauczycieli wskazuje na to, że większość z nich raczej negatywnie ocenia swoją obecną sytuację w tym zakresie. Większość badanych nie zgadza się ze stwierdzeniem, że w ich szkołach istnieją zachęty finansowe (87 proc.) związane z wykonywaniem pracy. Liczni ankietowani (71 proc.) stwierdzają, że nie czują się dobrze opłacanymi pracownikami. Co istotne, dwie trzecie badanych nauczycieli (68 proc.) twierdzi, że ich sytuacja finansowa znacznie pogarsza się w okresie wakacyjnym. Aż 65 proc. badanych wskazuje, że nie otrzymuje dodatkowych świadczeń pracowniczych, wynagrodzenie 62 proc. badanych nie wzrasta wraz z ich stażem i osiągnięciami zawodowymi, a w odczuciu 61 proc. ankietowanych ich placówka nie stwarza im poczucia stabilizacji. Ponad połowa nauczycieli (54 proc.) twierdzi, że niepewność związana z wysokością ich miesięcznego wynagrodzenia jest dla nich dużym obciążeniem psychicznym. 47 proc. ankietowanych wskazuje, że forma zatrudnienia pozbawia ich prawa do odpoczynku, ponieważ odpoczywając (i nie pracując), martwią się, że nie zarabiają. Dotyczy to głównie nauczycieli nieposiadających umów o pracę i oznacza, że rezygnacja z pracy na rzecz odpoczynku równa się w ich przypadku brakowi jakiegokolwiek dochodu w tym okresie i może w konsekwencji rzutować na ich sytuację finansową. Prawie jedna trzecia nauczycieli (31 proc.) ma wrażenie, że szkoła poprzez kruczki w umowach próbuje zapłacić im mniej niż powinna. Pełne wyniki badania zamieszczono w Tabeli 3.

478