Uczyć obrazami – materiały wizualne w procesie dydaktycznym w kształceniu zintegrowanym

Numer JOwS: 
str. 138

U dzieci wczesnoszkolnych w procesie nauczania istotna jest dominacja obrazów nad tekstem. Obraz jest narzędziem przekazywania treści merytorycznych oraz ważnym elementem motywacyjnym. Środki obrazowe mogą stanowić jedno ze źródeł wiedzy, pełnić rolę wprowadzenia do tematu lekcji, mogą uzupełniać materiały tekstowe, są nieocenioną pomocą w zapamiętywaniu.

Pobierz artykuł w pliku PDF

Dzieci wczesnoszkolne uczą się języków w inny sposób niż starsi uczniowie, co jest spowodowane tym, że ich rozwój poznawczy silnie oddziałuje na proces przyswajania języka obcego (Komorowska 2001:29). U dzieci w klasach I-III szkoły podstawowej, w odróżnieniu od uczniów starszych, nauka języka obcego przebiega równocześnie z ich rozwojem poznawczym, który nie jest w tym wieku jeszcze zakończony.

Zgodnie z hipotezą wieku krytycznego, w życiu człowieka istnieje pewien okres, w którym jest on w stanie przyswoić język obcy w sposób naturalny, a jednocześnie może nabyć rodowity model wymowy języka, który przyswaja. W. Penfield i L. Roberts (1959:111) twierdzili, że przyswajanie języka obcego jest najbardziej efektywne podczas pierwszych dziesięciu lat życia. Wtedy bowiem zostaje jeszcze zachowana plastyczność mózgu, co oznacza, że poszczególne funkcje mózgu nie są jeszcze całkowicie podporządkowane konkretnej półkuli.

Każdy uczeń niezależnie od wieku oraz płci charakteryzuje się odmiennymi preferencjami percepcji. Istnieją trzy główne rodzaje modalności, czyli sposobu reagowania na nowe bodźce. Można wyróżnić tutaj uczniów, którzy najszybciej uczą się poprzez słuchanie (słuchowcy), tych, dla których szeroko pojęty ruch jest niezbędny do efektywnej i szybkiej nauki (kinestetycy) oraz takich uczniów, którzy najszybciej zapamiętują poprzez wizualne przedstawienie danego zjawiska (wzrokowcy). Pomimo że dzieci charakteryzują się bardzo rozwiniętą aktywnością kinestetyczną, nauczyciel nie powinien również zapominać o pozostałych sposobach uczenia się. Komorowska (2001:49) szczególną rolę w osiągnięciu sukcesu w szkole przypisuje właśnie modalności wzrokowej. Bardzo istotną kwestią jest oddziaływanie na uczące się dziecko w sposób jak najbardziej efektywny, by mogło ono przyswoić optymalną ilość materiału.

Dzięki wzrokowi do człowieka dociera przeciętnie aż 85 proc. informacji. Szczególnie dobrze zapamiętywane są obrazy łatwe do nazwania. Im młodsi uczniowie, tym istotniejsze są informacje obrazowe. Dlatego też, szczególnie w nauczaniu wczesnoszkolnym, obowiązuje wizualna forma przekazywania informacji. Ważnym jest, by odbiór informacji dwukanałowych (czyli obrazowych i werbalnych) był zsynchronizowany. Najsilniejszy efekt obrazowo-słuchowy uzyskuje się wtedy, gdy informacje wizualne ilustrują informacje werbalne. Obrazy, zarówno te odbierane z zewnątrz w postaci dzieł sztuki, ilustracji książkowych, filmów, plakatów, jak i wewnętrzne (wyobraźnia) – są bardzo istotnym składnikiem ludzkiego doświadczenia. W procesach poznawczych obrazy są jednym z podstawowych sposobów reprezentacji świata.

Małym dzieciom rodzice kupują książki, które w swej treści posiadają tylko ilustracje. Na tej podstawie próbujemy dzieci nauczyć, jak wyglądają zwierzęta, ludzie, domy itp. Są to książeczki głównie do oglądania. Tekst, jeśli w ogóle występuje, służy jedynie do objaśnienia obrazu. Po pierwszych latach nauki, gdy dziecko nabywa wiele nowych umiejętności poznawczych, rola obrazów w procesie uczenia się oraz zapamiętywania stopniowo się zmienia. Proporcje obrazu względem tekstu powoli ulegają zmianie. W odbiorze książki przez dzieci nieco starsze dochodzi do integracji sztuk, do współistnienia obrazu i słowa. Te dwa elementy stają się równie ważne. Istotne jest, by ilustracje oglądane przez dziecko w wieku wczesnoszkolnym nawiązywały do jego przeżyć i doświadczeń, by miały komunikatywną formę oraz były estetyczne. Takie same zasady towarzyszą konstruowaniu podręczników dla tej grupy wiekowej, także książek do nauki języków obcych, które swoją treścią muszą nawiązywać do sytuacji, w których dzieci znajdują się na co dzień.

Potrzeba estetyki oraz piękna rozwijana jest w psychice dzieci już od najwcześniejszych lat ich rozwoju, między innymi przez udostępnianie dzieciom książek bogato ilustrowanych. Ucząc się języka obcego, dziecko wczesnoszkolne nieustannie ma kontakt z obrazami, gdyż właśnie u dzieci myślenie obrazowe jest szczególnie aktywnym rodzajem myślenia. Toteż rozmaite fiszki obrazkowe i plakaty tematyczne znajdują szerokie zastosowanie podczas nauki języka obcego. Nie jest to jednak jedyna forma wykorzystania obrazu dla potrzeb edukacji językowej u dzieci. Równie skutecznym sposobem oddziaływania obrazem jest bogato ilustrowany podręcznik do nauki języka obcego. Nowoczesne podręczniki, w odróżnieniu od swoich starszych poprzedników, oprócz tekstu zawierają dużą liczbę barwnych ilustracji, które dopełniają treść tekstów. W ilustracjach dla dzieci, także w tych zawartych w podręcznikach, powinien, zgodnie z potrzebami dziecka, dominować ton pozytywnego nastawienia do rzeczywistości. Wielkie znaczenie ma humor, który nie zawsze możemy wyrazić słowami, biorąc pod uwagę niski jeszcze poziom znajomości języka obcego, którego dziecko się uczy. Niezmiernie ważna jest ekspresja mimiczna ukazywanych postaci, do której młodzi odbiorcy przywiązują wielką wagę. Dostarcza ona dzieciom nie tylko informacji na temat zilustrowanej sytuacji, ale również jest atrakcyjną formą zainteresowania ucznia, co może mieć pozytywny wpływ na jego motywację do dalszej nauki. Im dziecko jest młodsze, tym znaczenie koloru jest większe, jednak również starsze dzieci (do 14. roku życia) wolą na ogół obrazy wielo- niż jednobarwne. Wyrazistość obrazu także pełni kluczową rolę. Dzieci preferują obrazy o wyraźnych formach konturach i kolorach.

Zgodnie z zasadą nauczania tu i teraz, dziecko w młodszym wieku szkolnym powinno być uczone tematyki ściśle powiązanej z jego bezpośrednim otoczeniem; tematy w książkach dla dzieci również powinny odnosić się do dnia codziennego młodych odbiorców. Stąd też w podręcznikach do nauki języka angielskiego podstawowymi tematami rozdziałów są na przykład: dom, szkoła, zabawki, czyli takie wycinki rzeczywistości, które są przez dziecko dobrze znane, niemal namacalne. Warto podkreślić, że nie dotyczy to tylko podręczników. Zasada ta jest także aktualna w odniesieniu do sztuki książkowej. Psycholog I. Słońska (1977:9) jest zdania, że by rozwijać się prawidłowo, dziecko musi stykać się z obrazami stworzonymi specjalnie dla jego grupy wiekowej.