Wczesna edukacja i opieka nad dziećmi w Europie – nowy raport Eurydice

Numer JOwS: 
str. 4

Od kilkunastu lat wczesna edukacja i opieka nad najmłodszymi jest jednym z priorytetów Unii Europejskiej. Najnowszy raport Eurydice Kluczowe dane dotyczące wczesnej edukacji i opieki w Europie 2014 prezentuje postępy poszczególnych krajów UE w osiąganiu wspólnych celów w tej dziedzinie oraz przedstawia szczegółowo warunki, organizację, proces dydaktyczny, a także sytuację kadry opiekuńczej i dydaktycznej w europejskich żłobkach i przedszkolach. Zanim otrzymamy planowaną na koniec roku 2014 polską wersję raportu, warto omówić najciekawsze wnioski z publikacji.

Pobierz artykuł w pliku PDF

Jednym z najważniejszych celów europejskiej strategii „Europa 2020” jest zapewnienie wszystkim najmłodszym Europejczykom dobrego startu poprzez upowszechnienie wysokiej jakości wczesnej edukacji i opieki. – piszą we wstępie do najnowszego raportu sieci Eurydice Jan Truszczyński, były dyrektor generalny DG EAC, oraz Walter Radermacher, dyrektor generalny Eurostatu.

Jednak jeszcze przed sformułowaniem wyżej wymienionej strategii ogólnej, w roku 2009 na forum ministrów edukacji wyznaczono wspólne cele strategii Edukacja i Szkolenia 2020 (ET 2020), a jednym z nich było założenie, że do 2020 r. 95 proc. dzieci w wieku od 4 lat do wieku rozpoczęcia obowiązkowej edukacji w szkole podstawowej ma być objętych edukacją przedszkolną (Górowska-Fells 2013:10-12). Wtedy to ukazał się poprzedni raport Eurydice poświęcony wczesnej edukacji i opiece nad dziećmi w wieku od narodzin do czasu podjęcia edukacji w pierwszej klasie szkoły podstawowej, obejmujący wyłącznie informacje dotyczące edukacji i opieki instytucjonalnej, czyli odpowiedników naszych żłobków i przedszkoli. Najnowsze, prezentowane tutaj opracowanie, w porównaniu do wersji z roku 2009, uwzględnia również formy opieki domowej i zawiera informacje o wymiarze urlopu rodzicielskiego.

Czy wczesna edukacja i opieka są potrzebne?

W świetle priorytetów unijnych odpowiedź na powyższe pytanie wydaje się oczywista. Unia Europejska od lat promuje edukację małych dzieci w kontekście wyrównywania szans kobiet i mężczyzn na rynku pracy. Obecnie kontekst ten ulega rozszerzeniu – nie mówimy już jedynie o zagwarantowaniu miejsc w żłobkach i przedszkolach dla wszystkich chętnych, lecz również o wysokiej jakości edukacji i opieki, prowadzącej do wszechstronnego rozwoju dzieci, a w dalszej kolejności – do ich sukcesów edukacyjnych i większych szans na rynku pracy (Górowska-Fells 2013:10-12). Raport cytuje wyniki badań międzynarodowych PISA i PIRLS, które wskazują, że uczęszczanie do przedszkola zapewnia dzieciom lepszy start w edukacji, a różnice w poziomie umiejętności 15-latków, którzy uczęszczali w dzieciństwie do przedszkola, i tych, którzy byli otoczeni wyłącznie opieką rodziny, sięgają jednego roku edukacji formalnej. Badania również wskazują, że dzieci objęte edukacją i opieką przedszkolną lepiej sobie radzą w szkole podstawowej. Dzieci, które chodziły do przedszkola, mają lepsze wyniki w czytaniu i interpretacji informacji niż ich rówieśnicy, którzy byli opieki i edukacji przedszkolnej pozbawieni. Z badań PIRLS 2011 wynika, że na uczestnictwie we wczesnej edukacji i opiece najbardziej korzystają dzieci z rodzin, w których oboje rodzice mają niski poziom wykształcenia.

Dostępność miejsc

Niestety, jedynie 8 krajów europejskich gwarantuje każdemu dziecku miejsce w placówce opiekuńczej typu żłobek bezpośrednio po zakończeniu przez jego rodziców urlopu rodzicielskiego. Są to: Dania, Niemcy, Estonia, Malta (od kwietnia 2014 r.), Słowenia, Finlandia, Szwecja i Norwegia. Pozostałe kraje mają zbyt mało miejsc w instytucjach edukacyjno-opiekuńczych, szczególnie tych przeznaczonych dla najmłodszych dzieci. Warto zauważyć, że trendy demograficzne współgrają w tym względzie z systemami opieki, bowiem najmłodszych dzieci będzie w Europie coraz mniej. I tak, do roku 2030 dzieci w wieku poniżej 6 lat będzie o 2,5 miliona mniej niż obecnie (32 miliony). Najbardziej drastyczny spadek liczby dzieci jest spodziewany w krajach Europy Wschodniej i w Hiszpanii. W Polsce prognozuje się do roku 2030 25-procentowy spadek liczby dzieci w wieku poniżej 5 lat. Mimo to, owe trendy demograficzne nie równoważą poważnych braków w liczbie miejsc w instytucjach opiekuńczych przeznaczonych dla najmłodszych w krajach Europy Wschodniej, w tym w Polsce.

499

W wielu krajach od zakończenia urlopu rodzicielskiego przez rodzica do uzyskania prawa danego dziecka do miejsca w placówce edukacyjnej lub opiekuńczej upływają 2 lata lub więcej. W jednej trzeciej krajów prawo do opieki mają 3-latki (Belgia, Irlandia, Hiszpania, Francja, Luksemburg, Węgry, Portugalia oraz Wielka Brytania). W krajach tych edukacja i opieka, a przynajmniej jej część, jest bezpłatna, poza Irlandią i Wielką Brytanią, gdzie wymiar bezpłatnego czasu opieki to jedynie 10-15 godzin tygodniowo. Warto podkreślić, że Polska planuje wprowadzenie prawa do edukacji przedszkolnej dla 4-latków od roku 2015 i dla 3-latków od roku 2017. W 9 krajach ostatni rok lub 2 lata edukacji przedszkolnej są obowiązkowe (to także przypadek Polski). Czas ten jest poświęcony m.in. na dobre przygotowanie do edukacji w szkole podstawowej i obejmuje od 16 godzin obowiązkowej edukacji tygodniowo w Austrii do ponad 27 godzin tygodniowo na Cyprze (w Polsce wymiar ten to 25 godzin tygodniowo dla 5-latków i tych 6-latków, które nie uczęszczają do klasy pierwszej szkoły podstawowej).

500

W większości systemów edukacji popyt na miejsca w instytucjach typu żłobek i przedszkole jest większy niż ich podaż. Szczególnie dotkliwy jest brak miejsc dla najmłodszych dzieci, a w niewielu krajach liczba miejsc w tych placówkach jest monitorowana pod kątem potrzeb rodziców. Odsetek dzieci poniżej lat 3 objętych opieką jest bardzo niski. Kiedy w roku 2002 wyznaczono w Barcelonie cel polegający na tym, że do 2010 r. 33 proc. dzieci w wieku poniżej 3 lat ma mieć zapewnione miejsca w placówkach, chyba nie spodziewano się, że osiągnie go tylko 10 krajów UE. Wyjątkiem jest Dania, gdzie 74 proc. dzieci w tym wieku jest już objętych opieką. Natomiast zarówno Polska, jak i szereg innych krajów (Bułgaria, Czechy, Litwa, Węgry, Malta, Rumunia i Słowacja) zapewniły miejsca opieki mniej niż 10 proc. dzieci. Natomiast dzieci starsze, w szczególności te, które niedługo rozpoczną edukację w szkole podstawowej, mają już zapewnione miejsca w placówkach edukacyjnych (średnia UE to 93 proc.). Niewiele więc brakuje do osiągnięcia innego celu wyznaczonego do roku 2020 i polegającego na objęciu 95 proc. dzieci w wieku lat 4 i powyżej edukacją przedszkolną. Kilka krajów ma jednak w tej dziedzinie wiele do zrobienia, dotyczy to także Polski, która, według danych Eurostatu, w roku 2011 zapewniła miejsca w przedszkolach 78,4 proc. dzieci w tym wieku. Warto natomiast podkreślić, że Polska odnotowała znaczny postęp w tej dziedzinie, gdyż ten sam wskaźnik w roku 2001 wynosił dla naszego kraju 58,5 proc. (por. Rysunek 3.). Podobny poziom tego wskaźnika zaobserwowano w Grecji, Chorwacji, Słowacji, Finlandii i Szwajcarii. Najniższy wskaźnik odnotowano w Turcji – 43 proc.

501