Wczesna edukacja i opieka nad dziećmi w Europie – nowy raport Eurydice

Numer JOwS: 
str. 4

Od kilkunastu lat wczesna edukacja i opieka nad najmłodszymi jest jednym z priorytetów Unii Europejskiej. Najnowszy raport Eurydice Kluczowe dane dotyczące wczesnej edukacji i opieki w Europie 2014 prezentuje postępy poszczególnych krajów UE w osiąganiu wspólnych celów w tej dziedzinie oraz przedstawia szczegółowo warunki, organizację, proces dydaktyczny, a także sytuację kadry opiekuńczej i dydaktycznej w europejskich żłobkach i przedszkolach. Zanim otrzymamy planowaną na koniec roku 2014 polską wersję raportu, warto omówić najciekawsze wnioski z publikacji.

Organizacja wczesnej edukacji i opieki

Edukacja i opieka dla najmłodszych są zorganizowane w różnych krajach w różny sposób, ale najczęściej system ten jest podzielony na dwa etapy, w zależności od wieku dzieci. Odrębne instytucje zapewniają opiekę dla dzieci w wieku do mniej więcej 3 lat, a inne – edukację i opiekę dla dzieci w wieku powyżej 3 lat, aż do momentu rozpoczęcia nauki w szkole podstawowej. Instytucje te nie tylko mają różne nazwy i odrębne zasady funkcjonowania, ale także są nadzorowane przez różne ministerstwa. Polska wpisuje się w ten schemat, gdyż żłobki i kluby dziecięce są u nas nadzorowane przez Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, a przedszkola (i pozostałe formy edukacji przedszkolnej) przez Ministerstwo Edukacji Narodowej. Także zalecenia programowe (w Polsce: podstawa programowa) są opracowywane przeważnie tylko dla starszych dzieci, a kwalifikacje opiekunów i nauczycieli zasadniczo się różnią. Również dostęp do obu typów instytucji opiera się na różnych zasadach: prawo do opieki mają głównie dzieci starsze, a młodsze są przyjmowane w miarę dostępności miejsc. Jedynie kilka krajów stosuje zalecenia dotyczące przejścia dziecka z instytucji typu żłobek do instytucji typu przedszkole. Mniej powszechny jest drugi schemat organizacyjny, który zawiera tylko jedną instytucję opiekuńczo-edukacyjną dla dzieci młodszych i starszych. Rozwiązanie to jest stosowane w krajach skandynawskich, bałtyckich oraz w Chorwacji i Słowenii. W instytucjach tego typu dzieci nie są poddawane konieczności zmiany miejsca opieki, gdy kończą 3 lata. Pracę instytucji reguluje jeden resort odpowiedzialny za zarządzanie edukacją i opieką dla najmłodszych oraz ich finansowanie. Instytucje te są uważane za część systemu wczesnej edukacji i zalecenia edukacyjne dotyczą wszystkich dzieci, także tych w wieku poniżej 3 lat. Również wymagania dotyczące kwalifikacji opiekunów i nauczycieli pozostają te same, niezależnie od wieku dzieci, z którymi oni pracują. W systemie tym opieka instytutcjonalna czy też bezpłatne zajęcia są dostępne już dla najmłodszych dzieci.

Opłaty w placówkach wczesnej edukacji i opieki

Dostęp do placówek opiekuńczych i edukacyjnych jest w dużej mierze uzależniony także od pobieranych opłat. Rodzice młodszych dzieci płacą za opiekę w placówkach typu żłobek w większości krajów (z wyjątkiem Łotwy, Litwy i Rumunii). Najwyższe opłaty pobierane są w żłobkach w Irlandii, Luksemburgu, Wielkiej Brytanii i Szwajcarii. W wymienionych krajach żłobki to domena sektora prywatnego. Najniższe opłaty w placówkach dla młodszych dzieci odnotowano w krajach Europy Wschodniej i skandynawskich. Ponieważ w krajach Europy Wschodniej nie zapewnia się miejsc dla dzieci w określonych grupach wiekowych, popyt na miejsca w żłobkach przeważa nad podażą i rodzice mają niewielkie szanse na umieszczenie dziecka w takiej placówce.

W większości krajów rodzice nie płacą za pobyt dzieci w placówkach edukacyjnych w ostatnich dwóch latach przed rozpoczęciem edukacji w szkole podstawowej. Prawie połowa krajów zapewnia bezpłatną opiekę i edukację dla dzieci młodszych i starszych przez cały okres od czasu urodzenia do ukończenia edukacji przedszkolnej. W krajach, w których edukacja i opieka są bezpłatne i dzieci mają prawo do edukacji przedszkolnej, a nawet obowiązek uczęszczania do placówki, podmioty prowadzące placówki są zobowiązane zapewnić miejsca w dotowanych placówkach wszystkim dzieciom w danym obwodzie szkolnym (rejonie). Tam, gdzie nie ma obowiązkowej edukacji przedszkolnej lub prawa do miejsca w przedszkolu, często obserwuje się niedobór miejsc.

Według Eurostatu, ok. 14 proc. wydatków na edukację ponoszonych przez statystyczną europejską rodzinę jest przeznaczanych na edukację i opiekę nad najmłodszymi. Wydatki te obejmują opłaty za pobyt w placówce, posiłki, opiekę zdrowotną oraz transport do i ze szkoły. Dane te uwzględniają także uprawnienia do zniżek, odpisy podatkowe oraz pomoc rzeczową.

Dzieci ze środowisk defaworyzowanych

Dzieci ze środowisk defaworyzowanych (rodzin o niskich zarobkach, mające słabo wykształconych rodziców, pochodzące ze środowisk imigrantów) rzadziej uczestniczą w formach edukacji i opieki instytucjonalnej, mimo że wiele krajów oferuje rodzicom znaczącą pomoc materialną. 25 proc. dzieci poniżej 6. roku życia w Europie jest zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem społecznym i wymaga podjęcia specjalnych działań, tak aby ich potrzeby edukacyjne zostały w pełni zaspokojone. Najwyższy odsetek takich dzieci odnotowano w Bułgarii (51,4 proc.) oraz Rumunii (47,4 proc.). Inne kraje z odsetkiem przekraczającym wyraźnie średnią unijną, to Grecja, Chorwacja, Włochy, Łotwa, Węgry i Wielka Brytania (wszystkie wymienione kraje z odsetkiem ponad 30 proc.). Odsetek dzieci zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem społecznym w Polsce wynosi nieco ponad 25 proc. i odpowiada poziomowi średniej unijnej. Jak już wspomniano we wstępie, na uczestnictwie we wczesnej edukacji i opiece najbardziej korzystają dzieci z rodzin, w których oboje rodzice mają niski poziom wykształcenia. Niestety, wyniki badań PISA 2012 wskazują, że uczniowie ze środowisk defaworyzowanych mają dużo mniejsze możliwości korzystania z wczesnej edukacji i opieki i raczej nie uczęszczają do przedszkola dłużej niż przez rok.

Cele edukacyjne i programy nauczania

Wszystkie kraje wyznaczają cele edukacyjne związane z postępami i rozwojem indywidualnym dziecka. Cele te są określane w oficjalnych krajowych regulacjach, obowiązujących we wszystkich placówkach i mających na celu poprawę warunków edukacji i opieki. Cele owe najczęściej są formułowane dla placówek typu przedszkolnego, natomiast w żłobkach główny nacisk kładzie się na dobrą jakość opieki. Cele edukacyjne dotyczą we wszystkich krajach osobistego, emocjonalnego i społecznego rozwoju dziecka, a dla starszych dzieci – rozwoju ich umiejętności językowych i komunikacyjnych. Rozwój fizyczny i edukacja zdrowotna też są często uwzględniane dla obu grup wiekowych. Wiele krajów wskazuje także cele związane z rozwojem umiejętności artystycznych oraz wiedzy o świecie, zarówno dla najmłodszych, jak i nieco starszych dzieci. Cele związane z przygotowaniem do nauki czytania oraz umiejętnościami matematycznymi (w tym logicznego myślenia) oraz przystosowanie do funkcjonowania w warunkach szkolnych są najczęściej adresowane do starszych dzieci. Większość krajów formułuje także zalecenia dotyczące podejścia stosowanego w pracy z dziećmi. W przeważającej liczbie krajów zalecenia te dotyczą wypracowania pewnej równowagi między zajęciami prowadzonymi przez nauczyciela lub opiekuna i tymi, w których to dziecko przejmuje inicjatywę, a także między pracą indywidualną i pracą w grupie. W mniej więcej połowie krajów, w tym także w Polsce, podkreśla się znaczenie zwyczajnej zabawy. Wszystkie zalecenia mają raczej charakter ogólny, a placówki dysponują często swobodą w wypracowywaniu własnych programów edukacyjnych i w wyborze metod pracy z dziećmi.

Ocena postępów dzieci

W większości krajów ocenia się postępy dzieci i przywiązuje zasadnicze znaczenie do przejścia z edukacji przedszkolnej do szkoły podstawowej. Ocena postępów podopiecznych to zadanie kadry nauczycielskiej. Ocena ta ma na celu identyfikację potrzeb dzieci i ewentualnych problemów oraz docelowo ewaluację skuteczności procesu dydaktycznego i opiekuńczego. We wszystkich krajach postępy dzieci są regularnie obserwowane i oceniane. W przypadku dzieci starszych (powyżej 3. roku życia) obserwacje są często przedstawiane w formie pisemnego raportu. Kilka krajów wyznaczyło własne kryteria tak zwanej gotowości szkolnej. Dzieci, które nie spełniają tych kryteriów, nie są przyjmowane do szkoły podstawowej, nawet jeśli osiągnęły odpowiedni wiek. Przejście dziecka z edukacji przedszkolnej do szkoły podstawowej to ważny moment i prawie wszystkie kraje opracowały centralne zalecenia lub wypracowały praktykę wspomagania dzieci i ich rodzin w procesie adaptacji w nowym środowisku szkolnym.

Współpraca z rodzicami

Regulacje krajowe bardzo często zalecają współpracę placówki wczesnej edukacji i opieki z rodzicami dziecka. Rodzice są angażowani w zarządzanie placówką (np. poprzez działalność rady rodziców), a także mogą korzystać z różnych form wsparcia oferowanych przez placówkę – są to najczęściej spotkania informacyjne, wsparcie w prowadzeniu nauki w domu oraz, nieco rzadziej, organizowanie programów rodzicielskich czy wizyt domowych. Te ostatnie rozwiązania są szczególnie korzystne dla rodzin ze środowisk defaworyzowanych, które wymagają wsparcia w realizacji swoich zadań rodzicielskich. Angażowanie rodziców w zarządzanie placówką jest bardziej powszechne w przypadku instytucji dla dzieci starszych (w wieku powyżej 3 lat). Rodziców najczęściej angażuje się w podejmowanie decyzji dotyczących codziennego funkcjonowania placówki, a w mniejszym stopniu w zagadnienia takie, jak treści programowe, metody nauczania czy wybór pomocy dydaktycznych.

Uregulowana prawnie opieka domowa

Uregulowana prawnie opieka domowa występuje w prawie wszystkich krajach Europy, natomiast nie zawsze jest powszechnie stosowana, np. w Polsce opiekunowie dzienni stanowią jeszcze dużą rzadkość (w roku 2012 zarejestrowano 30 opiekunów zajmujących się 79 dziećmi, dane: Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej). Opieka domowa jest bardziej popularna w Belgii, Danii, Niemczech, Francji, Finlandii oraz w Wielkiej Brytanii i w Islandii i dotyczy przeważnie najmłodszych dzieci – poniżej 3. roku życia. Opieka domowa zwykle albo podlega ogólnym wytycznym programowym dla dzieci w danym wieku, albo jest regulowana tylko poprzez sformułowanie bardzo ogólnych celów (Belgia – Wspólnota Niemieckojęzyczna, Szwecja i Islandia). W Belgii – we Wspólnocie Flamandzkiej – i we Francji cele edukacyjne w ogóle nie zostały sformułowane. W ramach opieki domowej wychowawca zajmuje się maksymalnie 4-6 dzieci, tylko we Wspólnocie Flamandzkiej (Belgia) dopuszczalna liczba dzieci w grupie to 8. W zasadzie limity dotyczące liczebności grupy są zbliżone do tych stosowanych w placówkach dla dzieci w wieku do 3 lat, ale często są nieco niższe. Wymagane kwalifikacje opiekunów to przeważnie ukończenie odpowiedniego, raczej krótkiego, kursu. Podobne wymagania są stosowane w Polsce. Jedynie 6 krajów wymaga od opiekunów pracujących w domu tych samych kwalifikacji co od opiekunów zatrudnionych w placówkach (Dania, Cypr, Luksemburg, Malta, Zjednoczone Królestwo (Szkocja) oraz Norwegia). W 4 systemach edukacji nie stawia się opiekunom domowym żadnych wymagań dotyczących kwalifikacji (Belgia – z wyjątkiem Wspólnoty Francuskiej, Irlandia, Słowacja oraz Lichtenstein).

Kwalifikacje kadry opiekuńczej i nauczycieli

Kadra nauczycielska pracująca z najmłodszymi dziećmi musi mieć przeważnie tytuł licencjata jako minimalne wymaganie do zatrudnienia w placówce. W większości krajów w placówkach zatrudnia się trzy rodzaje pracowników – nauczycieli (to właśnie ich dotyczy wymóg posiadania tytułu licencjata lub jego odpowiednika), kadrę opiekuńczą (zazwyczaj z wykształceniem średnim lub policealnym) oraz kadrę pomocniczą (asystenci), którzy zwykle nie mają kwalifikacji lub mają wykształcenie na poziomie szkoły średniej. Nauczyciele są zatrudniani we wszystkich typach placówek dla dzieci starszych oraz w dwóch trzecich placówek dla dzieci młodszych. We Francji, Włoszech, Portugalii i Islandii nauczyciele edukacji przedszkolnej są zobowiązani do posiadania tytułu magistra (lub jego odpowiednika). W kilku krajach (w tym w Polsce) pracownicy opiekujący się dziećmi w wieku poniżej 3 lat w placówkach nie muszą mieć wykształcenia powyżej poziomu szkoły średniej. Dwa kraje – Irlandia i Słowacja – nie wymagają żadnych kwalifikacji od pracowników tych placówek. Od pracowników żłobków nie wymaga się udziału w formach dokształcania zawodowego – obowiązek taki sformułowano tylko w połowie krajów. W Danii, Irlandii, na Cyprze, w Szwecji i Norwegii udział w kursach doskonalenia zawodowego jest zalecany, ale nieobowiązkowy.

Pełna wersja opracowania, na razie w języku angielskim, dostępna jest na stronie Polskiego Biura Eurydice, a pod koniec roku 2014 zapraszamy do lektury wersji polskiej.