Wielokulturowość w klasie na przykładzie projektu współfinansowanego ze środków programu „Uczenie się przez całe życie”

Numer JOwS: 
str. 78

Dzieci cudzoziemskie w państwach Unii Europejskiej stanowią ok. 6% ogólnej liczby dzieci w wieku szkolnym (De Coster 2009). W Polsce ciągle liczba ta jest dużo niższa i wynosi ok. 4000 uczniów nieposiadających obywatelstwa polskiego. Należy jednak zwrócić uwagę na kilka czynników wyróżniających specyfikę dynamiki procesu migracji w Polsce.

Etap I. Szkolenia dla warszawskich nauczycieli – przygotowanie pracowników szkoły (nauczyciele i personel administracyjny) do pracy z dziećmi cudzoziemskimi – doskonalenie kompetencji pracy w wielokulturowej klasie.

Przygotowanie nauczycieli jest niezbędnym warunkiem umożliwienia integracji ucznia cudzoziemskiego z nowym środowiskiem szkolnym (Bernacka 2010:12). Stąd też w dokumencie UE: Wspólne europejskie zasady dotyczące kompetencji i kwalifikacji nauczycieli (2005 r.) stwierdzono, że jedną z niezbędnych kompetencji nauczycieli jest:

pracowanie w społeczeństwie i dla społeczeństwa: nauczyciele przyczyniają się do przygotowania uczniów do roli obywateli Unii Europejskiej i pomagają uczniom zrozumieć znaczenie uczenia się przez całe życie. Nauczyciele powinni promować mobilność i współpracę w Europie, oraz wspierać wzajemny szacunek i zrozumienie kultur (…). Powinni rozumieć równowagę między poszanowaniem i uświadomieniem sobie różnorodności kultur, a znajdowaniem wspólnych wartości (Common European Principles).

Program szkoleń opracowany został przez partnerów projektu na podstawie audytu dotyczącego sytuacji uczniów cudzoziemskich w dwóch pilotażowych szkołach. Celem szkoleń było wsparcie warszawskich szkół w zarządzaniu wielokulturowością, wzbogacenie wiedzy na temat dialogu międzykulturowego, a także dostarczenie nauczycielom narzędzi do pracy w międzykulturowych klasach.

Etap II. Wspieranie młodych nauczycieli oraz studentów kierunków pedagogicznych w przygotowaniu do pracy w zmieniającym się środowisku edukacyjnym.

Rada Europy w Deklaracji Edukacja międzykulturowa w nowym kontekście europejskim (2003 r., tzw. Deklaracja ateńska) wskazała na pożądane międzykulturowe kompetencje nauczyciela. Nauczyciel powinien umieć wchodzić w różne role niezbędne z punktu widzenia edukacji międzykulturowej – mediatora, doradcy, partnera i menadżera zasobów ludzkich. Powinien potrafić zarządzać różnorodnością, a więc m.in. umieć pracować z grupami młodzieży różnych ras, narodowości, religii i przekonań[4].

Odpowiednie i integralne przygotowanie nauczycieli do pracy w wielokulturowej klasie powinno zacząć się już na poziomie szkół wyższych pracujących z przyszłymi nauczycielami i pedagogami. W ramach tego działania projektowego przeprowadzono cykl dziewięciogodzinnych szkoleń dla przyszłych nauczycieli. Szkolenia odbyły się w Akademii Pedagogiki Specjalnej. Program szkoleń opracowany został przez przedstawicieli Biura Edukacji, doradców metodycznych oraz pracowników naukowych uczelni. Tematyka cyklu szkoleń dotyczyła, m.in. takich problemów jak podstawowe pojęcia różnorodności kulturowej czy problemy tożsamościowe uczniów cudzoziemskich.

Etap III. Stworzenie programu wsparcia dla wskazanych grup cudzoziemców – współpraca z rodzicami uczniów cudzoziemskich.

Podstawowym problemem w zakresie współpracy z rodzicami jest znikoma komunikacja lub jej brak między rodzicami a szkołą. Dla części rodziców podstawową barierą jest sam język komunikacji. W takich przypadkach niezbędny jest tłumacz – wsparcie instytucjonalne dla zapewnienia jego obecności na np. jednym spotkaniu z rodzicami na kwartał byłoby wysoce docenione przez rodziców tego potrzebujących. Wówczas rodzice niemówiący po polsku mieliby szansę rzeczywiście w nim uczestniczyć, a nie – jak część przyznaje – przychodzić dlatego, że „tak wypada”. Rodzice nie rozumieją treści wywiadówek, dlatego nie są w stanie dobrze orientować się, co dokładnie dzieje się w szkole, czy np. dziecko ma problemy, co jednoznacznie wpływa m.in. na relację rodziców z dziećmi (nie można rozwiązywać problemów nie znając ich). Dodatkową barierą jest niewystarczająca znajomość systemu edukacji i programu nauczania: wymogów szkoły, systemu oceniania i weryfikacji wiedzy.

W ramach tego działania powołano grupę wsparcia rodziców, składającą się z przedstawicieli rodziców uczniów szkół zaangażowanych w projekt. Główne zadanie grupy to pomoc we wdrażaniu programów i działań mających na celu wsparcie nowo przybyłych uczniów cudzoziemskich, którzy mają istotne potrzeby i problemy wynikające z bariery językowej i kulturowej. Dodatkowo partnerzy projektu opracowali broszurę dotyczącą systemu edukacyjnego w Polsce oraz wymogów stawianych przez szkołę uczniom i rodzicom.

Etap IV. Opracowanie dokumentów, które są adaptowane do konkretnych warunków i wykorzystane na różnych etapach edukacji.

Publikacje, które powstały w ramach projektu, to:

  • Praca z uczniem cudzoziemskim. Przewodnik dobrych praktyk dla dyrektorów, nauczycieli, pedagogów i psychologów.

Przewodnik zawiera przepisy prawne umożliwiające przyjęcie ucznia cudzoziemskiego do szkoły, metody wsparcia integracji ucznia z nowym środowiskiem szkolnym, diagnozę wstępną umiejętności ucznia cudzoziemskiego, w tym znajomości języka polskiego oraz przykłady dobrych praktyk w zakresie edukacji cudzoziemców przyjęte przez władze oświatowe w Walii; 

  • Praca z uczniem cudzoziemskim. Pakiet szkoleniowy dla nauczycieli.

W skład Pakietu wchodzą modelowe rozwiązania (metody i narzędzia) dotyczące systemu szkoleń nauczycieli, pracujących w klasie wielokulturowej;

  • Praca z uczniem cudzoziemskim. Pakiet szkoleniowy dla studentów kierunków pedagogicznych.

Znajdują się tu przykładowe rozwiązania (metody i narzędzia) dotyczące systemu szkoleń dla przyszłych nauczycieli, którzy po zakończonych warsztatach mieli również możliwość odbycia praktyk w pilotażowych szkołach, do których uczęszczają uczniowie cudzoziemscy.  

  • Pakiet powitalny dla uczniów i rodziców

Podstawową barierą w nauce dla dzieci cudzoziemskich i ich rodziców jest nieznajomość języka kraju przyjmującego. Dodatkowego wysiłku wymaga zrozumienie sposobu organizacji polskiej szkoły i systemu oświaty oraz odnalezienie swojego miejsca między środowiskami kulturowymi szkoły i domu. Wszystkie te czynniki mają wpływ na proces edukacji dziecka. Tylko likwidacja wskazanych barier może zapewnić równy dostęp do edukacji. Przykładem takiej formy wsparcia jest opracowany w ramach projektu Pakiet powitalny dla uczniów i rodziców w wersji dla szkoły podstawowej i gimnazjum. W pakiecie znalazły się informacje niezbędne dla ucznia pojawiającego się pierwszego dnia w szkole: schemat systemu edukacji w Polsce, kalendarz szkolny, szkolny porządek dnia, informacje o rzeczach potrzebnych w szkole, o dzienniczku ucznia i zajęciach pozaszkolnych, informacje, w jaki sposób można zaprzyjaźnić się z nowymi kolegami i koleżankami w szkole, system oceniania, wzory formularzy szkolnych, minisłowniczek podstawowych terminów szkolnych. W Warszawie pakiet został przetłumaczony na pięć języków: angielski, rosyjski, ukraiński, wietnamski, czeczeński. Wszystkie wersje dostępne są na stronie projektu: www.caerdydd-warsaw.eu, na stronach Urzędów, a w Cardiff na e-learningowej platformie Moodle. 

Dzięki realizacji projektu zapewniliśmy prawidłową analizę oraz realizację potrzeb edukacyjnych uczniów cudzoziemskich w regionach partnerskich. Szkolenia dla nauczycieli miały bezpośredni wpływ na codzienną pracę nauczycieli w wielokulturowej klasie oraz ich podejście do integracji nowych uczniów cudzoziemskich. Dodatkowo szkolenia przyczyniły się do wzrostu świadomości kulturowej wśród nauczycieli oraz kadry administracyjnej, co z kolei wpłynęło na udoskonalenie kompetencji pracy w wielokulturowym środowisku. Szkolenia dla studentów kierunków pedagogicznych były pierwszymi tego typu w Polsce. Dzięki nim wzrosła świadomość studentów na temat obywatelstwa globalnego. Projekt miał także pozytywny wpływ na szkoły partnerskie i skutkuje deklaracją współpracy szkół w ramach innych projektów. Uczniowie z Michaelston College z Cardiff odwiedzili warszawskie Gimnazjum nr 14 w czerwcu 2011 r., dzieląc się doświadczeniami z życia szkoły oraz uczestnicząc w zajęciach kulturalnych.

W Warszawie współpraca Departamentów Edukacji obydwu regionów partnerskich była inspiracją do opracowania i stworzenia kolejnych projektów dotyczących integracji migrantów w ramach nowego systemu szkolnego. Takim przykładem jest projekt I Ty możesz zdobyć wykształcenie w Warszawie!, realizowany we współpracy z organizacją pozarządową Polskie Forum Migracyjne. W Cardiff natomiast udało nawiązać się bliską współpracę pomiędzy departamentami rady hrabstwa, które na co dzień nie mają takiej możliwości. Projekt przyczynił się także do wzrostu świadomości znaczenia międzynarodowej współpracy wśród urzędników zaangażowanych w realizację przedsięwzięcia, którzy planują w przyszłości przygotowanie kolejnych projektów Regio.

Znaczenie nowej formuły programu Comenius dla podnoszenia jakości kształcenia podkreśla pełnomocniczka prezydenta miasta do spraw realizacji projektu – Joanna Gospodarczyk (dyrektor Biura Edukacji Urzędu m.st. Warszawy):

Działania podjęte przez samorządy dwóch europejskich miast — Cardiff i Warszawę – objęły edukację dzieci cudzoziemskich w szkołach. Współpraca samorządowa została podjęta dzięki nowej formule programu Comenius (prowadzonego jako komponent programu Unii Europejskiej „Uczenie się przez całe życie”). Po raz pierwszy, w 2009 r., Komisja Europejska stworzyła możliwość dofinansowania zadań wspólnie prowadzonych przez lokalne samorządy, szkoły i organizacje pozarządowe. Połączenie doświadczenia i dorobku tych instytucji okazało się niezwykle twórcze i owocne. Spełniła się więc idea powołania programu Comenius Regio – uczenie się od siebie, wymiana doświadczeń, wspólne poszukiwanie odpowiedzi na pytania i wątpliwości rodzące się w Europie.


219

Pełna bibliografia artykułu w pliku PDF



[1] W styczniu 2012 r. projekt uzyskał miano przykładu dobrej praktyki nadane przez Narodową Agencję programu „Uczenie się przez całe życie” – Comenius.

[2] Obecnie Mirosław Sielatycki pełni funkcję podsekretarza stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej.

[3] Obecnie Joanna Gospodarczyk pełni funkcję dyrektora Biura Edukacji Urzędu m.st. Warszawy.

[4] Patrz: Stała Konferencja Europejskich Ministrów Edukacji, Edukacja międzykulturowa: zarządzanie różnorodnością, wzmacnianie demokracji, Edukacja międzykulturowa w nowym kontekście europejskim, Ateny, Grecja, 10-12 listopada 2003 r., www.men.gov.pl.