Wikitekst o technologiach mobilnych w kształceniu nauczycieli języków obcych

Numer JOwS: 
str. 97

Wiki – to jedno z narzędzi technologii informacyjnych i komunikacyjnych (TIK), które umożliwia wspólne pisanie jednego tekstu przez wielu autorów, w pewnym stopniu podobnie jak internetowy edytor tekstu, oferowany przez Google. Wiki może być wykorzystane w kształceniu nauczycieli języków do ćwiczenia sprawności zespołowego pisania tekstu, egzemplifikacji zadań, a także kształcenia postaw innowacyjnych przyszłych nauczycieli języków obcych. W prezentowanym artykule wiki zostanie przedstawione jako narzędzie, którego użycie wpływa na strategie pisania tekstu.

Pobierz artykuł w pliku PDF

Rozwój technologii mobilnych rodzi potrzebę przygotowania przyszłych nauczycieli języków obcych do korzystania z tych technologii w pracy zawodowej. Z jednej strony, należy kształtować postawę innowacyjną zachęcającą przyszłego nauczyciela do stosowania nowych – dziś jeszcze nawet nieznanych – technologii w pracy nad językiem. Z drugiej strony, możliwości organizacyjne i budżetowe instytucji edukacyjnych, w tym także uczelni, nie zapewniają studentom dostępu do najnowszych urządzeń. Nauczyciel przyszłych nauczycieli poszukuje więc sposobu rozwiązania konfliktu pomiędzy przekonaniem o konieczności przygotowania studentów do innowacyjnego stosowania najnowszej techniki a ograniczeniami wynikającymi z dynamiki rozwoju technologii oraz czynników ekonomicznych. W artykule tym podejmujemy próbę przedstawienia rozwiązania tego dość skomplikowanego problemu.

Charakterystyka pisania na papierze lub w edytorze tekstu

Zwykle autorem całego tekstu lub jego pierwszej wersji jest jedna osoba. Potem tekst ten jest często uzupełniany i redagowany przez inne osoby. Obecnie teksty pisane są głównie w edytorach, które utrwalają podstawowe strategie pisania na papierze, ułatwiając możliwości edycji poprzez przenoszenie, wstawianie i usuwanie fragmentów tekstu. Tworzenie tekstu w edytorze ma jednak charakter indywidualny. Współautorstwo polega raczej na pisaniu przez różnych autorów osobnych fragmentów tekstu, jako rozdziałów, podrozdziałów czy akapitów. Zwykle liczba współautorów jest niewielka. Wnikliwa analiza tekstu pozwala często na identyfikację indywidualnego stylu autorów, nawet jeśli materiał został podany starannej obróbce redakcyjnej.

Charakterystyka pisania cyfrowego w wiki

Wspólne pisanie w wiki jest przedmiotem analiz glottodydatycznych (Lund 2008, Mak, Coniam 2008). Tekst tworzony jest przez wielu autorów i znacząco różni się od tekstu na papierze. Zarówno proces tworzenia tekstu, jak i efekt końcowy są inne niż wtedy, gdy tekst jest pisany w edytorze. W wiki powstaje tekst, który proponuję nazwać wikitekstem lub wikiesejem. Główna różnica polega na tym, że współautorzy podczas pisania przyjmują różne role autora tekstu w zależności od etapu i udziału w pracy zespołowej. Pierwsi autorzy zarysowują główne idee tekstu. Kolejni je rozwijają, a następni egzemplifikują. Każdy z autorów jest jednocześnie redaktorem tekstu. Każdy autor dopasowuje język i styl swojego wpisu do istniejących już fragmentów tekstu. Powstały tekst, z jednej strony, obrazuje wiedzę i doświadczenie wszystkich autorów, często znacząco większą niż pojedynczej osoby. Współautorzy uczą się więc od siebie. Z drugiej zaś strony, tekst jest odpersonalizowany właśnie dlatego, że nie jest ugruntowany w jednostkowym ludzkim doświadczeniu i widzeniu świata. Może to budzić kontrowersje oraz wpływać na sposób czytania i interpretacji wikitekstu. Z pewnością jednak otwiera nowe możliwości analizy językoznawczej i interpretacji tekstu jako utworu zbiorowego. Dzięki dostępowi do historii wpisów, w wiki istnieje możliwość ustalenia udziału każdego z autorów w procesie tworzenia tekstu. W edytorze jest to utrudnione. Główną zaletą wiki jest możliwość współpracy wielu autorów, co dobrze wpisuje się w potrzebę kształcenia strategii współpracy między ludźmi. Każdy nauczyciel może utworzyć swoje wiki edukacyjne na jednym z licznych serwisów, przykładowo na: www.wikispaces.com.

Technologie mobilne w nauczaniu i uczeniu się języków obcych

Rozwój nowych technologii powoduje rosnącą popularność urządzeń mobilnych, takich jak smartfony czy tablety. Liczba ich użytkowników sięga już milionów. W krótkich odstępach czasu pojawiają się nowe urządzenia, tworzone są nowe aplikacje. Kierunek rozwoju techniki wskazuje, że komputery stacjonarne są wypierane z powszechnego użytku przez spersonalizowane urządzenia przenośne. Ich oprogramowanie zawiera aplikacje wspierające naukę języków obcych. Technologie mobilne znajdują zastosowanie w pracy nad wszystkimi sprawnościami językowymi, a także nad słownictwem, wymową oraz gramatyką. Liczne aplikacje tworzone są dla odbiorców w każdym wieku: dzieci i dorosłych, zarówno początkujących, jak i zawansowanych uczniów języków. Najpopularniejsze są aplikacje anglojęzyczne. Strona Mobile Learning for Languages dostarcza podstawowych informacji o aplikacjach. Wydawnictwa językowe przedstawiają swoje pomysły na używanie urządzeń mobilnych. Firmowany przez Oxford University Press English Language Teaching Global Blog zachęca do korzystania z wielu aplikacji – w tym popularnego słownika The Oxford Advanced Learner’s Dictionary. Wydawnictwo Pearson wpisuje się swoimi rozwiązaniami w ideę nauczania przez gry – gamifkację, np. Zeos. Celem tego artykułu nie jest jednak przedstawianie wielu aplikacji mobilnych do uczenia się i nauczania języków obcych, zarówno darmowych, jak i płatnych. Szerszy opis zastosowania urządzeń i aplikacji mobilnych w nauczaniu języków z przykładami oraz krytyczną ich ewaluacją został przedstawiony w innym artykule autorki (Gajek 2013).

Możliwości i efektywność aplikacji stają się przedmiotem badań w zakresie przyswajania języka drugiego i glottodydaktyki w ogóle. Joseph (2009) podkreśla efekty stosowania materiałów audiowizualnych w urządzeniach mobilnych podczas nauki wymowy. Burston wskazuje na zalety pedagogiczne oraz ograniczenia stosowania urządzeń mobilnych, np. ich cenę. Przedstawiając wpływ urządzeń mobilnych na nauczanie języków, nie można pominąć publikacji Naomi Baron (2008) oraz Kukulskiej-Hulme i Traxlera (2005). W rozważaniach o stosowaniu technologii mobilnych znajduje zastosowanie model SAMR (Substitution, Augmentation, Modification, Redefinition):

  • zastąpienie (ang. substitution): nowe narzędzia zastępują starsze, stosowane wcześniej do wykonywania tych samych zadań.
  • rozszerzenie (ang. augmentation): technika nieznacznie usprawnia rutynowe czynności, np. automatyczne zapamiętywanie treści, automatyczne udostępnianie zasobów;
  • modyfikacja (ang. modification): technologie są używane do nowych zadań, które zmieniają sposoby uczenia się, np. praca grupowa podczas pisania jednego tekstu;
  • przedefiniowanie (ang. redefinition): uczniowie tworzą samodzielnie, niezauważalnie dla siebie zupełnie nowe zadania i materiały dydaktyczne. Ponadto synteza i ewaluacja – najwyżej zorganizowane sprawności myślenia według taksonomii Blooma – mają większe znaczenie niż sprawności niższego rzędu, np. zapamiętywanie. Przykładem przedefiniowania może być wykorzystanie technologii mobilnych do współpracy międzynarodowej uczniów.

Warto też wskazać na ideę BYOD (Bring Your Own Device), która zaleca nauczycielom wykorzystanie w klasie sprzętu cyfrowego posiadanego przez uczniów w celu zwiększenia ich zaangażowania w proces uczenia się. Większość urządzeń posiadanych przez uczniów to urządzenia mobilne. Na zajęciach, w czasie których będą z nich korzystać pod okiem nauczycieli, nauczą się, jak można z nich korzystać w trakcie samodzielnej nauki – także języków obcych.

Technologie mobilne w kształceniu nauczycieli języków

Mimo tego, iż niskie nakłady finansowe na edukację powszechną i akademicką w Polsce nie dają możliwości wyposażenia uczelni kształcącej przyszłych nauczycieli w urządzenia mobilne do badań glottodydaktycznych i do praktycznego treningu korzystania z nich w klasie językowej, nie można pominąć ich stosowania w kształceniu nauczycieli. Pojawia się też wątpliwość wynikająca z dynamiki rozwoju urządzeń mobilnych. Czy uczenie studentów pierwszego roku studiów (pierwszego lub drugiego stopnia nauki) technik pracy z urządzeniem, które było najnowsze pół roku lub rok wcześniej, ma sens, jeśli w chwili, gdy po 3 lub 2 latach ukończą studia, na rynku będą funkcjonowały już zupełnie inne urządzenia o większych możliwościach technologicznych? Przy dużym tempie rozwoju techniki rezygnacja z zakupu urządzeń przez instytucję edukacyjną wydaje się uzasadniona.

Jednak to właśnie szybki rozwój techniki wzmacnia potrzebę kształcenia postaw innowacyjnych przyszłych nauczycieli, aby w momencie podjęcia pracy zawodowej byli przygotowani do wykorzystania w nauczaniu języków dostępnej technologii. Obok postaw innowacyjnych ważne są także strategie analizy przydatności i oceny pojawiających się na rynku narzędzi i oprogramowania. Kluczowa jest umiejętność samodzielnej ewaluacji zalet danego urządzenia oraz połączenie wiedzy i sprawności dydaktycznych w zakresie nauczania języków obcych z możliwościami najnowszej techniki. Tempo zmian technologicznych powoduje, że rośnie znaczenie samokształcenia zawodowego nauczycieli. Z badań przeprowadzonych przez autorkę w 2013 r. w grupie 676 nauczycieli języków obcych[1] wynika, że 63 proc. z nich deklaruje, że potrafi wskazać uczniom, jak korzystać z urządzeń mobilnych na lekcji języków obcych, a 60,5 proc. potrafi korzystać z tych urządzeń na lekcji. 73,3 proc. respondentów pytanych o źródła wiedzy na temat stosowania TIK wskazuje, że na uczelni nie nauczyli się, jak korzystać z TIK w czasie lekcji językowej. Tylko 15,1 proc. stwierdza, że przydatne były książki metodyczne na temat wykorzystania TIK na lekcjach języków. 20,3 proc. respondentów deklaruje, że pomysły na lekcje czerpali z czasopism dla nauczycieli. Natomiast 88,6 proc. szuka samodzielnie pomysłów i materiałów w Internecie. 70,7 proc. respondentów eksperymentuje z TIK, wymyślając samodzielnie zadania dla uczniów. Zatem zdecydowana większość nauczycieli, inspirując się zasobami internetowymi, eksperymentuje z rozwiązaniami technicznymi, które mogą być przydatne w pracy z uczniami. Wiedza wyniesiona z uczelni w zakresie zastosowań techniki cyfrowej w nauczaniu języków obcych jest niewielka, podobnie jak wpływ książek i prasy metodycznej. Dlatego zadaniem nauczyciela akademickiego jest zachęcenie wszystkich studentów – przyszłych nauczycieli – do samodzielności i kreatywności w poszukiwaniu rozwiązań metodycznych w zakresie dostępnych możliwości technicznych: rozwijanie krytycznego myślenia o nowinkach, które mają potencjał dydaktyczny w zakresie użycia ich w klasie językowej oraz do indywidualnej nauki języka obcego. Poniżej przedstawiona jest propozycja działań dydaktycznych kształcących innowacyjne postawy przyszłych nauczycieli języków obcych w samokształceniu i doskonaleniu zawodowym, polegająca na tworzeniu wikitekstu o możliwościach technologii mobilnych w nauczaniu języków obcych.