Wnioski z raportu "Kluczowe dane dotyczące nauczycieli i dyrektorów szkół w Europie, czyli ścieżki kariery nauczycieli w Europie".

Numer JOwS: 
str. 15
Fot. Publikacja Eurydice "Kluczowe dane dotyczące nauczycieli dyrektorów szkół w Europie"

Zdobycie i wykonywanie zawodu nauczyciela nie polega tylko na prowadzeniu trzech kwadransów lekcji, ale oznacza dużo więcej: sporo poświęconego czasu, zaangażowania, niezbędnej motywacji, pracy, doświadczeń. Nauczyciel nie tylko naucza, ale i pełni różne role: psychologa, terapeuty, opiekuna. Poważny zakres odpowiedzialności nie zawsze stanowi zachętę do podejmowania i kontynuowania pracy w tym zawodzie. A w Europie nauczycieli zaczyna brakować.

Pobierz artykuł w pliku PDF

Komisja Europejska w swojej strategii dotyczącej nowego podejścia do edukacji (Rethinking Education Strategy) wskazuje, jak bardzo ważne jest to, aby do profesji nauczyciela przyciągać osoby najlepiej się do niej nadające. Zwraca też uwagę na duży odsetek nauczycieli zbliżających się do wieku emerytalnego. Oznacza to, że powstanie luka, którą trzeba uzupełnić w sposób nieprzypadkowy, przez osoby, po pierwsze – o odpowiednim poziomie wykształcenia, po drugie – o odpowiednich predyspozycjach. Z kolei osoby trwające już na nauczycielskim posterunku muszą być utwierdzane w przekonaniu, że koncepcja lifelong learning, czyli systematycznego doskonalenia zawodowego, nie jest tylko ideą, ale – wprowadzana w życie – pozwala skutecznie podnosić jakość edukacji.

Na pytanie, jak rzeczywiście wygląda sytuacja nauczyciela (ale również dyrektora szkoły) w Europie, jego ścieżka kształcenia i doskonalenia zawodowego czy warunki pracy, odpowiada najnowszy raport Eurydice Kluczowe dane dotyczące nauczycieli i dyrektorów szkół w Europie. Publikacja ta pozwala spojrzeć na zawód nauczycielski z różnych perspektyw i w różnych kontekstach, ponieważ zestawia ze sobą dane z 32 krajów (państw UE, Islandii, Liechtensteinu, Norwegii i Turcji). W postaci 62 wskaźników znajdziemy tu ilościowe i jakościowe dane pochodzące z sieci Eurydice, zasobów Eurostatu oraz wyników międzynarodowych badań TALIS 2008, PISA 2009 i TIMSS 2011. Warto przyjrzeć się niektórym wnioskom płynącym z raportu, czyli prześledzić, z czym muszą mierzyć się nauczyciele na drodze swej kariery zawodowej.

Rekrutacja na studia

Zanim przyszli nauczyciele podejmą pierwsze kroki na studiach przygotowujących ich do wykonywania zawodu, muszą sprostać wymaganiom dotyczącym dostępu do tego kształcenia. Tu zazwyczaj nie są narażeni na szczególne bariery – w większości krajów rekrutacja na studia na kierunki nauczycielskie opiera się na ogólnych zasadach przyjęć na uczelnie, tj. o przyjęciu decyduje wynik na świadectwie maturalnym lub standardowy egzamin wstępny. Wciąż jednak w jednej trzeciej państw stosuje się osobne kryteria wyboru kandydatów, takie jak rozmowa kwalifikacyjna czy test umiejętności, albo odrębne egzaminy przygotowane specjalnie dla osób chcących zostać nauczycielem.

Kryteria dostępu do kształcenia w zawodzie nauczyciela. Edukacja przedszkolna, na poziomie szkoły podstawowej i średniej, 2011/12

Jak zostać nauczycielem?

Aby zostać nauczycielem, studenci kierunków pedagogicznych i specjalności nauczycielskich muszą odbyć cztero- lub pięcioletnie studia i w znakomitej większości krajów europejskich jest to typowy okres kształcenia niezbędny do uzyskania uprawnień do nauczania. Do podjęcia pracy w przedszkolu, szkole podstawowej lub średniej pierwszego stopnia najczęściej wymagany jest tytuł licencjata, choć, co ciekawe, np. w Czechach i Niemczech do nauczania przedszkolaków wystarczy ukończenie liceum. Z kolei, aby kształcić licealistów, w większości krajów należy mieć dyplom magistra.

Ci, którzy w inny sposób niż w drodze ukończenia studiów na odpowiednim poziomie chcieliby uzyskać prawo do nauczania w szkołach, nie mają niestety zbyt szerokich możliwości, ponieważ w bardzo niewielu krajach funkcjonują alternatywne ścieżki dostępu do zawodu. W krajach oferujących taką drogę – a jest tak m.in. w Polsce, Niemczech czy na Łotwie – osoby zainteresowane podjęciem pracy jako nauczyciel, zamiast studiów, mogą np. podjąć kształcenie w miejscu pracy, gdzie będą mogły się przekwalifikować.

Alternatywne ścieżki dostępu do zawodu nauczyciela. Edukacja przedszkolna, na poziomie szkoły podstawowej i średniej, 2011/12

Nauczyciele nauczycieli

Okazuje się, że w Europie powszechne jest to, że aby kształcić przyszłych nauczycieli, nie trzeba spełniać szczególnych wymagań – typowe kryteria dotyczące kadry akademickiej jako ogółu są zazwyczaj wystarczające do pozostania edukatorem przyszłych nauczycieli. Co więcej, zaledwie połowa krajów europejskich do wykonywania tego zawodu wymaga w ogóle kwalifikacji pedagogicznych albo uzależnia ten wymóg od poziomu edukacyjnego, na którym przyszły nauczyciel zamierza kształcić.

Kwalifikacje wymagane w przypadku kadry kształcącej nauczycieli na poziomie przedszkola, szkoły podstawowej i szkoły średniej ogólnokształcącej, 2011/12

Wsparcie początkujących – rozwiązanie godne naśladowania

W Polsce nie funkcjonuje odpowiednik programów dla nauczycieli rozpoczynających pracę (induction period), ale takie wsparcie mogą otrzymać nauczyciele w 17 krajach Europy. Programy, stanowiące część procesu kształcenia, jednak odbywane już w miejscu pracy, ułatwiają zdobycie solidnej praktyki i zapewniają początkującym indywidualne wsparcie na wczesnym etapie ich kariery, dzięki czemu pomagają mierzyć się z wyzwaniami, jakie stawia przed nimi praca w szkole. Funkcjonowanie programów wydaje się o tyle ważne, że w okresie przystosowania się do nowego zawodu stwarza młodym nauczycielom możliwość „rozpoznania terenu” przy wsparciu opiekunów merytorycznych. To jednak nie wszystko – programy, dzięki asekuracji, którą zapewniają, odsuwają lub całkiem minimalizują ryzyko szybkiej rezygnacji z pracy w zawodzie wśród tych, którym podjąć taką decyzję byłoby na początku kariery bardzo łatwo.

Krajowe programy dla początkujących nauczycieli na poziomie przedszkola, szkoły podstawowej i średniej ogólnokształcącej, 2011/12