Wpływ kultury własnej na postrzeganie innych obszarów kulturowych

Numer JOwS: 
str. 32

Interakcja pomiędzy odmiennymi obszarami kulturowymi jest powiązana z powstawaniem różnorodnych poglądów dotyczących obcych rzeczywistości. W niniejszym artykule zostało podkreślone istotne znaczenie, jakie wywiera własna kultura na sposób postrzegania innych kultur. Zostało przeanalizowane znaczenie ważnych dla dalszej analizy pojęć takich jak kultura i komunikacja interkulturowa oraz sposób postrzegania obrazów własnych i obcych, a także współzależność pomiędzy własną a obcą kulturą.

Pobierz artykuł w pliku PDF

W obecnych czasach globalizacji interakcja z innymi państwami jest rozumiana jako nieodłączny czynnik właściwego funkcjonowania kontaktów międzykulturowych zarówno na polu zawodowym, jak i prywatnym. Sukces różnorodnych międzynarodowych transakcji jest ściśle powiązany ze znajomością realiów danej kultury, np. obeznaniem z etykietą obowiązującą w określonym środowisku biznesowym czy wiedzą na temat tradycji oraz aktualnych problemów danego kraju.

Kultura własna jest w przypadku relacji interkulturowych uważana za tzw. punkt odniesienia do analizy podobieństw i różnic kultur całego świata. Tajfel (1981), Thomas (2001) i Wilczyńska (2005) przedstawiają pogląd, że tzw. kulturowa tożsamość odgrywa istotną rolę w procesie poznawania różnic międzykulturowych. Thomas (2001:269) definiuje ową tożsamość jako sumę wiedzy danej osoby o jej przynależności do określonej grupy społecznej (tamże). Autor podkreśla, że ważny jest tu również stosunek emocjonalny danej osoby do kultury własnej oraz wyznaczanych przez nią wartości (tamże). Wilczyńska (2005:21) wskazuje, że kultura nie jest doświadczana tylko na poziomie poszczególnego społeczeństwa, lecz również odnosi się do indywidualnych przeżyć danej osoby, które są bardziej intensywnie przeżywane niż umiejętność lub brak umiejętności posługiwania się językiem obcym.

Według Wilczyńskiej dobra znajomość języka obcego nie jest równoznaczna z pełną akceptacją kultury, dla której ów język jest językiem ojczystym (tamże). Należy zwrócić tu również uwagę na fakt, że obrazy własne nie są zauważalne tak długo, jak długo przebywamy wyłącznie w obrębie własnej kultury – rozmaite różnice kulturowo-społeczne uwidaczniają się dopiero z perspektywy pobytu za granicami ojczystego kraju (tamże:20). W celu zbadania nakreślonego problemu niezbędne wydaje się dokładne wytłumaczenie takich pojęć jak: kultura, komunikacja interkulturowa, obrazy własne i obce.

Definicja kultury i komunikacji interkulturowej

Bolten (2007:39) twierdzi, że nie ma jednej ogólnej definicji kultury, która usatysfakcjonowałaby badaczy różnych dziedzin naukowych. Istnieją setki rozmaitych sposobów określania wspomnianego terminu, które odnoszą się do określonego kontekstu badań naukowych. Autorka niniejszego artykułu koncentruje się na wybranych definicjach kultury, mających na celu lepsze zrozumienie kwestii wpływu obrazów własnych na sposób kreowania obrazów innych obszarów kulturowych.

Goodenough (1964:36) nie traktuje kultury jako materialnego fenomenu (tamże), w skład którego wchodzą ludzie i rzeczy. Bardziej interesuje go sposób organizacji wyżej wymienionych aspektów oraz związane z tym przeżycia, myśli, uczucia, emocje, jak również sposób postrzegania rzeczywistości przez daną osobę. Kroeber i Kluckhohn (1952:357) podkreślają duże znaczenie wydarzeń historycznych jako czynnika wiążącego i jednoczącego ze sobą przedstawicieli danej kultury. G. Hofstede, G.J. Hofstede i Minkov (2010:4) przedstawiają pogląd mówiący o tym, że kultura to rodzaj mentalnego zaprogramowania (tamże), które rozpoczyna się w dzieciństwie i zawiera określone sposoby reakcji. Heringer (2004), Markowsky i Thomas (1995) rozważają kulturę jako sposób orientacji w nieznanej rzeczywistości.

Hall (1976:91) utrzymuje, że kultura jest ściśle związana z komunikacją, która wydaje się być nieodzownym elementem składającym się na proces poznawania innych obszarów kulturowych. Komunikacja oznacza według Becka (2007:13) wiadomość, zaanonsowanie, wymianę lub połączenie. Należy tu zwrócić uwagę na szczególny rodzaj komunikowania się między rozmaitymi narodami określany mianem komunikacji interkulturowej (Bolten 2007:22): Interkultury powstają, gdy członkowie różnych światów A i B współpracują ze sobą (tamże). Zjawisko to odgrywa istotną rolę we wspomnianej wcześniej współpracy międzynarodowej na różnych poziomach zaawansowania.

W czasach globalizacji powszechne jest np. wysyłanie przez przedsiębiorstwa pracowników za granicę w celu zdobycia międzynarodowego doświadczenia, które może być pozyskane w wyniku współpracy z zagranicznym oddziałem danego podmiotu. Nieodłącznym aspektem przytoczonego przykładu jest – obok pogłębienia umiejętności zawodowych – nabycie wiedzy dotyczącej języka obcego, tradycji i zwyczajów danego państwa, jak również zapoznanie się z obrazem rutyny dnia codziennego. Lüsebrink (2005:7) nazywa komunikację interkulturową komunikacyjnym wymiarem relacji (tamże). Naukowcy badający problem psychologii społecznej (jak np. Thomas 2007:56) koncentrują się – podobnie jak w przypadku definiowania kultury – na aspekcie behawioralnym w kontekście doświadczeń międzykulturowych. W opinii Thomasa istnieje ścisły związek pomiędzy komunikacją interkulturową a tzw. interkulturowym sposobem reagowania na określone sytuacje, co autor określa mianem specyficznej formy zachowania (tamże).

Rozumienie kultury własnej i obcej

W celu przeprowadzenia analizy wpływu kultury własnej na postrzeganie innych obszarów kulturowych należałoby głębiej zastanowić się nad tym, jakie czynniki mają decydujący wpływ na zrozumienie lub brak zrozumienia kwestii ściśle powiązanych z fenomenem kultury. Göller (2000:357-358) przedstawia tezę, że zdolność pojmowania aspektów kulturowych jest nierozerwalnie scalona ze zmysłami istot ludzkich: O rozumieniu może być (wyłącznie) wówczas mowa, gdy brane jest pod uwagę ogólne rozumowanie za pomocą zmysłów (tamże).

Bechtel (2003:65) i Busch (2005:67) przedstawiają pogląd, że zrozumienie innego obszaru kulturowego nie jest osiągalne bez zrozumienia kultury kraju ojczystego: Obcość może zostać poznana wyłącznie poprzez zintegrowanie jej z kulturą własną i poprzez to stracić swój dotychczasowy charakter obcości (tamże). Blumtritt, Iramitz i Wahl (2001:9) oraz Bredendiek, Krewer, Scheitza i Schenk (2001:45) za brak pełnej zdolności zrozumienia innych obszarów kulturowych czynią odpowiedzialne socjalne i mentalne różnice kulturowe: W każdej kulturze panują określone wyobrażenia o tym, jakie sposoby zachowania są akceptowane, a które nie oraz które cele uważane są za sensowne, warte starań i ważne (tamże). Blumtrit, Iramitz i Wahl (2001:9) zwracają uwagę na to, że relacje pomiędzy ludźmi o różnych korzeniach kulturowych są znacznie bardziej narażone na wszelkiego rodzaju nieporozumienia niż kontakty międzyludzkie w obrębie własnego narodu. Autorzy uzasadniają swoje twierdzenie, powołując się na różnice międzykulturowe, które w efekcie mogą doprowadzić do powstania różnorakich konfliktów interkulturowych, których często rezultatem może być zakończenie interesujących dotąd relacji międzyludzkich (tamże).

W celu uniknięcia wyżej nakreślonych sytuacji Winter (2003:165) proponuje analizę podobieństw i przeciwieństw pomiędzy kulturą własną a obcą przed przekroczeniem granic danego państwa. Autor wskazuje również na to, jakie cechy są niezbędne do rozwiązywania konfliktów interkulturowych: otwartość, pozytywne nastawienie, a także społeczna, emocjonalna i intuicyjna kompetencja (tamże): Chodzi tutaj o odpowiednie oszacowanie, o zdolność zmiany punktu widzenia, o porzucenie własnej egoistycznej perspektywy, o wdanie się w dyskusję z innym, obcym (tamże). Brak zdolności wewnętrznego otwarcia się na obcy obszar kulturowy prowadzi nie tylko do wspomnianych nieporozumień interkulturowych, lecz również finalnie przejawia się jako szeroko pojęta ksenofobia (por. Bordeau 2010:6).

Spora grupa naukowców twierdzi, że pomimo wielu trudności zrozumienie innych obszarów językowych należy uznać za możliwe i wykonalne – do tej grupy należą między innymi Bredella (2004:142), Thomas (2003:138), Witte (2000:417) czy Vasilache (2003:73). Zdolność rozumienia obcych obszarów kulturowych jest w przeświadczeniu Göllera (2000:358) powiązana z ich wielokrotnym doświadczaniem w postaci podróży. Modyfikacja poglądów własnych następuje w momencie zetknięcia się z nieznaną dotąd rzeczywistością, która budzi ciekawość, chęć dostrzeżenia i zrozumienia różnic kulturowych (tamże).

Nie należy w tym miejscu zapominać o bardzo istotnej kwestii – języku obcym, który odgrywa ważną rolę w kontaktach międzykulturowych i którego brak może doprowadzić do wielu nieporozumień na gruncie interkulturowym: Granice językowe i kulturowe nie są wprawdzie identyczne, ale w celu zrozumienia interkulturowego należy wziąć pod uwagę naukę języka obcego (Bredella 2004:81).

Vasilache (2003:73) wyraźnie rozgranicza dwa – jego zdaniem – niezależne od siebie aspekty: rozumienie interkulturowe oraz indywidualną ocenę obcości: Kulturowe praktyki mogą być bardzo dobrze rozumiane, ale niekoniecznie pozytywnie oceniane (…) (tamże).

Podobny problem porusza także Bredella (2004:142), koncentrując się na rozumieniu interkulturowym w odniesieniu do zjawiska tolerancji innych nacji. Autor podkreśla, że pełne zrozumienie obcości nie jest równoważne z jakąkolwiek formą tolerancji innej kultury (tamże): Kiedy podziwiamy kogoś pochodzącego z obcej kultury, bardzo niestosownym byłoby stwierdzenie, że go również tolerujemy. Nie może być mowy o tolerancji, gdy czegoś nie akceptujemy (tamże).

Również Thomas (2003:138) w swoich publikacjach zwraca uwagę na wyżej nakreślony problem. Autor zakłada, że człowiek nie posiada naturalnych predyspozycji do rozumienia interkulturowego, ponieważ ludzki system orientacji jest za bardzo skoncentrowany na znanych od czasów dzieciństwa, wyznaczanych przez własną kulturę wartościach, normach, tradycjach, zwyczajach, obyczajach, sposobie zachowania i reagowania w określonych okolicznościach (tamże). W związku z powyższym członkowie danej kultury niemalże automatycznie wykazują tendencję do traktowania własnej kultury jako tej jedynej właściwej oraz jako punktu odniesienia do oceniania obcości innych krajów (Bredella 2004:142; Thomas 2003:138) – są przekonani, że życie w określonej społecznej wspólnocie płynie nieprzerwalnie w normalnych, codziennych okolicznościach (…) i z tego względu jest ono najbardziej wydajne (Thomas 2003:138). Przedstawiciele poszczególnej kultury mylnie wychodzą z założenia, że wszyscy, którzy się z nimi komunikują lub współdziałają, identycznie albo przynajmniej bardzo podobnie do nich postrzegają, osądzają, czują, przeżywają i działają (tamże). Bredella (2004:142), Thomas (2003:138) oraz Witte (2000:417) jednomyślnie bronią poglądu, że członkowie poszczególnych kultur najczęściej nie są świadomi tego, że ich własny system orientacji w znacznym stopniu odbiega od systemów orientacji obowiązujących w innych państwach.

Interesujące spostrzeżenie dotyczące powyższej kwestii przedstawia Thomas (2003:138): pochodzący z różnych kultur członkowie rozmaitych spotkań międzykulturowych wymagają od innych uczestników spotkań, by respektowali ich własny system orientacji, który postrzegają jako jedyny właściwy. W tej sytuacji nietrudno o nieporozumienia interkulturowe, które mogą być bardzo brzemienne w skutki, jeśli przyjmiemy, że wspomniana grupa przedstawicieli to np. politycy decydujący o losach danych krajów świata lub przedsiębiorstwa próbujące rozszerzyć swą działalność na polu międzynarodowym. Powyższe przykłady pokazują, jak ważna jest chęć zapoznania się z realiami panującymi w innych kulturach oraz próba ich zrozumienia w kontekście interkulturowym. Niektórzy naukowcy sugerują, że dobra znajomość kultury własnej ma znaczący wpływ na postrzeganie innych obszarów kulturowych. Owa zależność zostanie dokładniej przeanalizowana w kolejnym rozdziale niniejszego artykułu.

Współzależność pomiędzy obrazami własnymi a sposobem postrzegania innych kultur. Znaczenie pojęcia ja.

Przeprowadzone w niniejszym artykule analizy pojęć kultury i komunikacji interkulturowej, jak również tego, co kryje się pod pojęciem kultury, miały na celu bardziej wnikliwe spojrzenie na kwestię wpływu kultury własnej na postrzeganie innych obszarów kulturowych. Zainteresowania naukowców fenomenem współzależności obrazów własnych i obcych można określić jako problematyczne budowanie opozycji pomiędzy obcością a zażyłością (Wierlacher 2001:62). Dokładne informacje na ten temat można znaleźć w publikacjach wspomnianego już Wierlachera (2001), a także Göllera (2000), Krusche (1985) czy Schütza (1932/1974). Autorzy przedstawiają punkt widzenia traktujący o tym, że obrazy obce mogą być właściwie zinterpretowane wyłącznie poprzez uważne przyjrzenie się obrazom własnym. Jedna z najwcześniejszych wzmianek na ten temat widoczna jest w publikacji Schütza z 1932 roku – jest tutaj mowa o własnej interpretacji wydarzeń z uwzględnieniem swojego „ja” (Schütz 1932/1974:16). W tym miejscu należy bliżej przyjrzeć się temu, co z naukowego punktu widzenia rozumiane jest jako ja:

„Ja” determinuje nasze myśli, uczucia i działania, a także to, jak spostrzegamy otaczający nas świat oraz siebie i innych w tym świecie, między innymi nasze relacje z innymi ludźmi, z miejscami, z przedmiotami i ze zdarzeniami. (…) „Ja” jest istotą naszej egzystencji, czynnikiem, który nieświadomie i automatycznie wpływa na nasze myśli, działania i uczucia. Wszyscy odwołujemy się do wewnętrznych atrybutów zawartych w pojęciu „ja”, pozwalając, aby kierowały naszymi myślami i zachowaniami w różnych sytuacjach społecznych (Juang i Matsumoto 2007:368).