Wpływ wybranych czynników na rozwój dwujęzyczności dzieci

Numer JOwS: 
str. 101

Dostęp do zrozumiałego inputu językowego, wiek rozpoczęcia nauki języków oraz warunki środowiskowe to istotne czynniki wpływające na rozwój językowy i kształtowanie się określonego typu dwujęzyczności indywidualnej. 

W zależności od wieku rozpoczęcia nabywania języka wyróżnia się następujące rodzaje dwujęzyczności:

 

Czynniki indywidualne i środowiskowe

Wrodzony mechanizm nabywania języka LAD może funkcjonować tylko wtedy, gdy osoba dorosła prowadzi interakcję z dzieckiem dostosowaną do jego poziomu językowego. Takie interakcje nazywane są LASS (ang. Language Acqusition Support System) i  stanowią pewnego rodzaju system wspomagający proces nabywania języka. Współdziałanie LAD i LASS  przygotowuje dziecko do udziału w kulturze odpowiedniej grupy językowej (Bruner 1997:15). Dlatego na pierwszy plan wysunięto pogląd, że dziecko nabywa język w kontekście społecznym, a jego rozwój językowy następuje w wyniku interakcji językowej. Język jest dla dziecka narzędziem efektywnej komunikacji językowej (Bruner 1997:32). W  teorii, którą wysunął Jerome Bruner (1997), proces nabywania języka ma swoje początki we wzorcach komunikacji przedjęzykowej, a nie we wrodzonych strukturach językowych. W związku z tym, dom i szkoła są najistotniejszymi czynnikami środowiskowymi, które mają wpływ na proces nabywania drugiego języka.

432 W warunkach szkolnych motywacja małych dzieci wynika z sympatii do nauczyciela, będącego przedstawicielem nabywanego języka, co z kolei oznacza trwałe kształtowanie pozytywnych postaw i motywacji do stosowania języka (Komorowska 2005:126-127). W rodzinie na proces przyswajania pierwszego i drugiego języka ma wpływ status socjoekonomiczny, wielkość rodziny, jak również poziom kultury otoczenia. Styl i jakość mowy dziecka  są odzwierciedleniem środowiska, z którym miało kontakt. Rodzice wywodzący się ze środowisk społecznych o wyższym statusie, zwracają uwagę na opanowanie języka przez dziecko, stosują lepsze modele i więcej elementów kształtujących język, niż rodzice wywodzący się z terenów defaworyzowanych (Ninio 1980, Oskaar 1983, Snow i in. 1976).

Do innych czynników wpływających na różnice w nabywaniu języka, zalicza się płeć dziecka, posiadanie rodzeństwa, czynniki indywidualne. Różny poziom językowy jest zjawiskiem naturalnym w rozwoju, ponieważ każde dziecko charakteryzuje indywidualne tempo nabywania języka, a dzieci w wieku 2 lat dysponują różnym zasobem słownictwa. Dzieci różnią się nie tylko tempem nabywania języka. Różnice związane z przyswajaniem języka związane są również ze stylem nabywania języka i stosowanymi przez nie strategiami (Szagun 2007:132). Niektóre dzieci reprezentują referencjalny styl przyswajania języka, co oznacza, że szybko nabywają słownictwo i stosują je niezależnie od kontekstu, dokonują analizy języka, który słyszą, potrafią uogólniać reguły gramatyczne oraz tworzą nowe słowa w celu opisania otaczającej je rzeczywistości. Słownik dzieci reprezentujących styl referencjalny charakteryzuje się dużą liczbą rzeczowników i słów dotyczących przedmiotów. Inne dzieci przyswajają język w sposób ekspresyjny, co oznacza, że stosują wyrazy niefleksyjne, zapamiętują słowa w kontekście, uczą się dłuższych wypowiedzi i nie analizują ich, łączą wyrazy niefleksyjne, co sprawia, że trudno je czasem zrozumieć, imitują usłyszane wypowiedzi. Dzieci reprezentujące styl ekspresyjny mają w swoim słowniku różne rodzaje słów, charakteryzuje je pragmatyczne zastosowanie języka. 

Oba style zaliczane są do kognitywnych sposobów nabywania języka. Style przyswajania języka występują przejściowo, ale obydwa prowadzą do tego samego celu – komunikacji. Odpowiedni styl kognitywny związany jest ze sposobem komunikacji podejmowanym przez rodziców. Matki dzieci reprezentujących styl referencjalny rozmawiają z dziećmi często o obiektach, natomiast interakcje z dziećmi reprezentującymi styl ekspresyjny charakteryzują się tym, że rozmowy odbywają się w trakcie wydarzeń, o których jest mowa (Szagun 2007:131-140). Dzieci charakteryzujące się stylem referencjalnym to zwykle dziewczynki z rodzin o wysokim statusie socjoekonomicznym (Cherry i Lewis 1978, Gurman Bard i Anderson 1983).

Wśród dzieci reprezentujących styl ekspresyjny przeważają chłopcy. Większość z nich to dzieci urodzone jako kolejne dziecko w uboższej rodzinie. Dzieci te nabywają słowa wolniej i mają gorszą artykulację.

Na wzorzec posługiwania się językiem mają wpływ różne oddziaływania środowiskowe.  Naturalne nabywanie drugiego języka ma miejsce poza instytucją, np. w gronie rodzinnym. O niesterowanym procesie nabywania drugiego języka możemy mówić, gdy jest on nabywany w warunkach komunikacji dnia codziennego, bez wytyczania celów i efektów, które powinny być osiągnięte. Z kolei sterowany proces nabywania drugiego języka, to zorganizowana nauka drugiego języka w warunkach instytucjonalnych. Odbywa się on na podstawie programów nauczania, przy pomocy materiałów dydaktycznych, z udziałem nauczyciela, który tym procesem kieruje. Ma on miejsce w szkołach, na kursach albo w innych instytucjach.

Podsumowanie

W warunkach instytucjonalnych dziecko może przyswajać drugi język, gdy nauczyciel tworzy sytuacje komunikacyjne, które pozwalają na zadziałanie wrodzonych mechanizmów nabywania języka. W sytuacjach tych jest on źródłem inputu językowego, dostosowanego do wieku dziecka. Nauczanie dzieci wymaga ze strony nauczyciela wiedzy o rozwoju językowym dziecka, umiejętności wykorzystania tematyki z kręgu jego zainteresowań, stosowania wypowiedzi, które mają charakter mowy skierowanej do dziecka i dostarczają mu zrozumiałej informacji. Z tego względu nauczyciel powinien mieć dobrze opanowany drugi język, który stosuje w tworzonych przez niego sytuacjach komunikacyjnych. Nie bez znaczenia jest wiek dziecka i jego kontakt z nauczanym językiem w gronie rodzinnym. W przedszkolu i w szkole mamy do czynienia ze zorganizowaną nauką drugiego języka, która powinna odbywać się na podstawie przygotowanych przez nauczyciela programów nauczania. Nauczyciel kieruje procesem nauczania i wykorzystuje odpowiednio przygotowane materiały dydaktyczne. Efektem w taki sposób rozpoczętej wczesnej nauki drugiego języka będą wysokie kompetencje uczniów w tym języku w przyszłości.

Bibliografia

Apeltauer, E. (1997) Grundlagen des Erst- und Fremdsprachenerwerbs. Berlin: Langenscheidt.

Baker, C. (1996) Foundations of Bilingual Education and Bilingualism. Bristol: Multilingual Matters.

Baker, C., Pyrs. J.S. (1998) Encyclopedia of Bilingualism and Bilingual Education. Clevedon, Toronto, Artamon: Multilingual Matters Ltd.

Bruner, J. (1997) Wie das Kind sprechen lernt. Bern: Heuber.

Cherry, L. Lewis, M. (1976) Mothers and Two-year-old: A Study of Sex Diffentrated Aspects of Verbal Interaction. Development Psychology, nr 12, 278-282.

Eubank, L., Gregg, K. R. (1999) Critical Periods and (Second) Language Acquisition: Divide et impera W: D. Birdsong (red.) Second Language Acquisition and the Critical Period Hypothesis. Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum, 65-99.

Grosjean, F. (1996) Bilingualismus und Bikulturalismus: Versuch einer Definition. In H. Schneider & J. Hollenweger (Hrsg.), Mehrsprachigkeit und Fremdsprachigkeit: Arbeit für die Sonderpädagogik? Luzern: Edition SZH, 161-184.

Gurman Bard, E., Anderson, A. (1983) The Unintelligibility of Speech to Children W: Journal of Child Language, nr 10, 265-292.

Jones, C.  i Adamson, L. (1987) : Language Use in Mother-Child and Mother-Child-Silbing Interactions. Child Development, 58, 356-366

Johnson, J., Newport, E. (1989) Critical Period Effects in Second Language Learning. The Influence of Maturational State on the Acquisition of English as a Second Language W: Cognitive Psychology, nr 21, 60-90.

Kielhöfer, B., Jonekeit, S. (2006) Zweisprachige Kindererziehung. Staufenburg Verlag Brigitte Narr GmbH.

Komorowska, H. (2005) Metodyka nauczania języków obcych. Warszawa: Fraszka Edukacyjna.

Krashen, S. (1985) The Input Hypothesis: Issues and Implication. Harlow: Longman.

Krashen, S., Scarcella, R.C., Long, M.H. (1982) Child-Adult Differences in Second Language Acquisition. Rowley, MA: Newbury House.

Lennberg, E.H. (1967) Biological Foundations of Language. New York.

Lipińska, E. (2003) Język ojczysty, język obcy, język drugi. Wstęp do badań dwujęzyczności. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Ninio, A. (1980) Picture – Book Reading in Mother-Infant Dyads Belonging to Two Subgroups in Israel W: Child Development, nr 53, 587-590.

Oskaar, E. (1983) Language Acquisition in the Early Years: An Introduction to Peadolinguistics. London: Bratsford Academic and Education Ltd.

McLaughlin, B. (1984) Second-Language Acquisition in Childhood. Hillsdale, London: Lawrence Erlbaum Associates.

Montanari, E. (2003) Mit zwei Sprachen groß werden: Mehrsprachige Erziehung in Familie, Kindergarten und Schule. München: Kösel Verlag.

Singelton, D. (1995) A Critical Look at the Critical Period Hypothesis in Second Language Acquisition Research W: D. Singelton, Z. Lengyel The Age Factor in Second Language Acquisition, 1-29. Bristol.

Sopata, A. (2009) Erwerbstheoretische und glottodidaktische Aspekte des frühen Zweitsprachewerbs. Sprachentwicklung der Kinder im natürlichen und schulischen Kontext. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.

Stręk, K. (2006) Jedno dziecko – dwa języki. Leipzig: OsirisDruck.

Szagun, G. (2007) Das Wunder des Spracherwerbs. So lernt ihr Kind sprechen. Beltz Verlag: Weinheim und Basel.

Widła, H. (2006) Wiele aspektów wielojęzyczności.

Photography by woodleywonderworks, CC BY 2.0