Wybrane aspekty kształtowania kompetencji kulturowej w nauczaniu języków obcych

Numer JOwS: 
str. 70

Efektywna komunikacja to coś więcej niż kwestia biegłości językowej, ale także rozwijanie empatii i szacunku dla innych kultur. Niniejszy tekst wyjaśnia, że nauczanie języka obcego to nie tylko przekazywanie struktur syntaktycznych lub uczenie się słownictwa i wyrażeń, ale nauczanie elementów kulturowych, które współgrają z językiem.

Pobierz artykuł w pliku PDF

Kompetencja komunikacyjna

Uczenie się języka obcego obejmuje kilka komponentów, w tym kompetencję gramatyczną, kompetencję komunikacyjną, biegłość językową, jak również kompetencję kulturową. Zarówno dla naukowców, jak i dla laików, kompetencja kulturowa, tj. świadomość konwencji, obyczajów, wierzeń, a także systemów semantycznych charakterystycznych dla innego kraju, jest niewątpliwie integralną częścią uczenia się języka obcego. Wielu dydaktyków języka obcego widzi ją jako cel uczenia kultury istniejący w rozkładzie zajęć z języka obcego. Można ponadto stwierdzić, że pojęcie kompetencji komunikacyjnej, które przetarło szlak w nauczaniu języka obcego zawodzi w obliczu właściwego wyposażania studentów w umiejętności poznawcze, których potrzebują w środowisku języka drugiego (Straub 1999:2). Innymi słowy, im szerszy kontekst językowy,  logicznym jest, że termin kompetencja kulturowa powinien stać się czymś więcej niż pustym słowem. W rzeczywistości, tym czego większość dydaktyków i studentów wydaje się nie zauważać jest fakt, że znajomość gramatycznego systemu języka (kompetencji gramatycznej) musi być uzupełniona znaczeniami nacechowanymi kulturowo (kompetencją kulturową) (Byram, Morgan i in. 1994:4).

Wyjaśnijmy zatem co oznacza termin kultura w jaki sposób jest on implementowany w nauczaniu języka obcego. Kramsch widzi to w taki sposób:

Kultura w uczeniu się języka obcego nie jest rozszerzalną piątą umiejętnością, doklejoną, można powiedzieć, do nauczania mówienia, słuchania, czytania i pisania. Jest zawsze w tle, od pierwszego dnia, gotowa zaniepokoić zdolnych uczniów, kiedy najmniej się tego spodziewają, unaoczniając niedoskonałości ich kompetencji komunikacyjnej tak długo pielęgnowanej, rzucając wyzwanie ich umiejętnościom w celu zrozumienia otaczającego ich świata (Kramsch 1993:1).

Nauczanie kultury nie sprowadza się do przekazywania informacji o danej społeczności i kraju, którym się interesujemy, nawet jeżeli wiedza o grupie docelowej stanowi ważny element zajęć z języka obcego (Nostrand 1967:118). Stwierdzenie, że kultura to tylko kopalnia faktów i doświadczeń, do których można nawiązywać przy każdej stosownej okazji, byłoby stwierdzeniem niezwykle śmiesznym. Kramsch (1993) stwierdza, że uczenie się języka obcego to nie tylko uczenie się komunikacji, ale również odkrywanie jak dużą swobodę działania daje uczniom język w operowaniu formami, dźwiękami i znaczeniami gramatycznymi, które w rezultacie konstytuują kulturę.

Nie można wymagać kompetencji komunikacyjnej bez rozważenia poglądów i perspektyw ludzi reprezentujących różne kultury. Komunikacja wymaga zrozumienia, a zrozumienie wymaga wcielenia się w postać obcokrajowca i zwiększenia jego/jej doświadczenia kulturowego, zawsze biorąc pod uwagę kulturę docelową w relacji do naszej źródłowej/ojczystej (Kramsch 1993:205). Powinniśmy być świadomi faktu, że nauczamy języka bez nauczania w tym samym czasie kultury, która w nim funkcjonuje, nauczamy symboli bez znaczenia lub symboli, do których uczeń dołącza niewłaściwe znaczenie (Politzer 1959:100-101).

Świadomość kultury własnej i obcej

Jak implementujemy aspekt kulturowy do programu nauczania języka obcego, mając na względzie wzbudzanie świadomości kulturowej i przekazywanie wglądu w cywilizację docelową? W przeszłości cel taki osiągano poprzez rozprawianie o środowisku geograficznym, jak również o historycznym i politycznym rozwoju obcej kultury, jej instytucjach i obyczajach oraz osiągnięciach literackich. Inną formą poznawania kultury są wykłady na tematy kulturowe (Rivers 1968:272), które czasem bywają żmudnym i wymagającym zadaniem. Nauczanie kultury może jednak służyć uwrażliwieniu na konkretną kulturę. Nauczyciele mogą uświadamiać studentom, że nie ma takich rzeczy jak lepsze czy gorsze kultury, oraz że istnieją różnice w obrębie tej samej kultury docelowej. Nauczyciele nie są w klasie po to, żeby potwierdzać uprzedzenia uczniów ani po to, żeby atakować ich głęboko zakorzenione przekonania (Rivers 1968:271). Ich zadaniem jest wzbudzanie zainteresowania uczniów obcą kulturą i pomaganie w ustanowieniu klasy z językiem obcym nie jako miejsca gdzie naucza się języka, ale gdzie okazje do uczenia się różnych rodzajów języka stanowią sposobność do interakcji, które mają miejsce między uczestnikami takich zajęć (Ellis 1992:71).

Zdaniem Strauba (1999) to, co edukatorzy powinni mieć na uwadze nauczając kultury, to potrzeba zwiększania świadomości uczniów o ich własnej kulturze, dostarczanie im pewnego rodzaju metajęzyka w celu rozmowy o kulturze, do kultywowania stopnia intelektualnej obiektywności niezbędnej w analizach międzykulturowych (Straub 1999:5). Innym celem wzbogacającym nauczanie kultury jest uświadamianie uczniom, że zrozumienie kultury docelowej z perspektywy osoby wewnątrz – z perspektywy empatycznej, pozwala uczniowi na dokładną interpretację obcych zachowań kulturowych (Straub 1999).

W przypadku wielu podręczników szkolnych mamy do czynienia z obfitością materiałów źródłowych, które demitologizują stereotypy. Byram i Morgan (1994) słusznie zauważają, że autorzy podręczników intuicyjnie unikają treści przedstawiających istniejące hetero-stereotypy i mają nadzieję, że ich negatywny wydźwięk będzie przeciwstawiany poprzez prezentowanie pozytywnego wizerunku obcego kraju. Właściwie stereotypy są ogromnie zakorzenione w każdej kulturze. Ludzie pochodzący z różnych kultur posiadają własne schematy, na podstawie których funkcjonują i pojmują otaczający ich świat. Wejście w inną kulturę to zaprzeczenie tej, w której jesteśmy (Byram i Morgan 1994). W celu uświadomienia odbiorcom (uczniom/studentom) istnienia innej perspektywy percepcyjnej obcej kultury zadaniem nauczycieli powinno być stosowanie porównań, czyli identyfikowanie wspólnych punktów i wskazywanie różnic w obrębie omawianych kultur. Najczęściej odbiorcy przekazywanych treści kulturowych nie zrezygnują ze swojego bagażu kulturowego i widzą świat po francusku, angielsku czy po japońsku. Muszą nauczyć się doceniać, że intelektualne antonimy wynikają z ich ekspozycji na kulturę docelową (Byram i Morgan 1994).