Zarys historii nauczania języka włoskiego w Polsce

Numer JOwS: 
str. 23

Artykuł przedstawia dzieje obecności języka włoskiego w Polsce i sposoby, jakimi był nauczany, poczynając od XVI wieku. W celu zobrazowania tej problematyki, w poniższym tekście omówione zostały wybrane podręczniki wydane na ziemiach polskich i adresowane do Polaków.

Omawiany podręcznik pojawił się w okresie przemian, które, poczynając od roku 1989, przyjętego tu umownie za cezurę, dokonały się nie tylko na płaszczyźnie politycznej, społecznej i gospodarczej, ale także w świadomości i mentalności Polaków. Możliwość swobodnego podróżowania, wynikająca nie tylko z otwarcia granic, ale także wskutek uzyskania środków ekonomicznych na podróże, wpłynęła zasadniczo na wzrost zainteresowania Bel Paese nie tylko jako docelowym krajem pielgrzymek. Z drugiej strony, zmiany, jakie dokonały się w technologiach komunikacyjnych i informatycznych, przyniosły rewolucję także w nauczaniu języków. Zmiany w metodach nauczania, jakie zaszły w ostatnim dwudziestoleciu, wymagają jednak odmiennych badań, o charakterze metodologicznym i socjologicznym, wykraczających poza przyjętą tutaj perspektywę historyczną. Niemniej jednak, jak się wydaje, dla pełnego zrozumienia zjawisk współczesnych niezbędne jest zapoznanie się, choćby w skrótowej formie, jaką tu przyjęto, z dziedzictwem nauczania włoskiego przekazanym przez poprzednie pokolenia.

Bibliografia

  • Barycz, H. (1965) Spojrzenia w przeszłość polsko-włoską, Wrocław: Ossolineum.
  • Cieśla, M. (1974) Dzieje nauki języków obcych w zarysie, Warszawa: PWN.
  • Czermak, W. (red.) (1901) Martini Cromeri Polonia, sive de situ, populis, moribus, magistratibus & Republica regni Polonici libri duo (1578). Kraków: Akademia Umiejętności.
  • Czermak, W. (red.) (1892) Jakóba Górskiego Rada Pańska (1597). Kraków: Skład Główny w Księgarni Spółki Wydawniczej Polskiej.
  • Iwan, K. (1972) Nauczanie języków obcych nowożytnych w Polsce w latach 1919-1939, Poznań: Uniwersytet im. A. Mickiewicza.
  • Jamrozik, E. (2008a) Come si insegnava l’uso dell’articolo nelle prime grammatiche di lingua italiana per polacchi, W: A. Mollica, R. Dolci, M. Pichiassi (red.) Linguistica e glottodidattica. Studi in onore di Katerin Katerinov. Perugia: Guerra, 237-254.
  • Jamrozik, E. (2008b) Come si insegnava la pronuncia dell’italiano nel Seicento? La fonetica nella Grammatica Polono-Italica di Adam Styla (1675). W: A. Nesi, N. Maraschio (red.) Discorsi di lingua e letteratura italiana per Teresa Poggi Salani. Pisa: Pacini, 131-153.
  • Jamrozik, E. (w druku) Agli albori dei metodi di insegnamento dell’italiano in Polonia: la Grammatica Polono-Italica di Adam Styla (1675).
  • Kaliska, M. (w druku) Il manuale di italiano dell’800, un’analisi dell’approccio didattico.
  • Kot, S. (1966) Historia wychowania, t. I. Warszawa: Wydawnictwo Żak.
  • Manikowski, A. (1983) Il commercio italiano dei tessuti di seta in Polonia nella seconda metà del XVII secolo. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego.
  • Mikołajewski, J., Bednarz, I. (1991) L’insegnamento dell’italiano in Polonia. W: I. Baldelli, B.M. Da Rif (red.) Lingua e letteratura italiana nel mondo oggi, t. II. Firenze: Olschki, 511-517.
  • Palmarini, L. (2013) Un italiano “fortunato” a Cracovia. Biografia e produzione linguistico-letteraria di Fortunato Giannini tra Italia e Polonia. W: Romanica Cracoviensia, 217-233.
  • Rykaczewski, E. (red) (1864) Relacje nuncjuszów apostolskich i innych osób o Polsce od roku 1548 do 1690, t. I. Wydanie Biblioteki Polskiej w Paryżu, Berlin-Poznań: Księgarnia B. Behra.
  • Sajkowski, A. (1973) Włoskie przygody Polaków. Wiek XVI-XVIII. PIW: Warszawa.
  • Schramm, E. (2008) Dzieje nauki języka angielskiego i innych języków nowożytnych w Polsce w okresie zaborów. Warszawa: Fraszka Edukacyjna.
  • Stammerjohann, H. (2008) Dizionario di italianismi in francese, inglese, tedesco. Firenze: Presso l’Accademia.
  • Tygielski, W. (2005) Włosi w Polsce XVI-XVII w. Warszawa: Biblioteka Więzi.
  • Ulewicz, T. (1999) Iter Romano-Italicum Polonorum, czyli o związkach umysłowo-kulturalnych Polski z Włochami w wiekach średnich i renesansie. Kraków: Universitas.
  • Widłak, S. (2006) Italia e Polonia. Popoli e lingue in contatto. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
  • Zawadzka, D. (1984) I testi per l’apprendimento dell’italiano a disposizione dei Polacchi tra il Cinquecento e il Settecento [niepublikowana rozprawa doktorska]. Uniwersytet Waszawski.

Podręczniki w układzie chronologicznym

  • Mesgnien-Meniński, F. (1649) Compendiosa Italicae Linguae Institutio in Polonorum Gratiam collecta & in lucem edita. Gdańsk: Förster.
  • Styla, A. (1675) Grammatica Polono-Italica abo Sposób łacny Nauczenia się Włoskiego języka, krotko gruntownie choćby też y bez direkcyey Nauczyciela, ku pożytkowi Narodu polskiego, z Różnych Przednieyszych Gramatyków z pilnością wygotowany. Kraków: Woyciech Gorecki.
  • Autor nieznany (1782) Grammatyka albo krótki i łatwy sposób nauczenia się języka włoskiego. Warszawa: M.Gröll.
  • Autor nieznany (1841) Nowa grammatyka polsko-włoska. Praktyczna, prowadząca sposobem łatwym i prędkim do doskonałego nauczenia się języka włoskiego. Wrocław: Wilhelm Bogumił Korn.
  • Giannini, F., Moscheni, C. (1910) Praktyczna metoda języka włoskiego. Do nauki z pomocą lub bez pomocy nauczyciela. Gramatyka. Ćwiczenia. Rozmówki, Słownik. Lwów: Księgarnia Polska Bernarda Połonieckiego.
  • Mańczak, W., Graciotti, S. (1963) Podręcznik języka włoskiego. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
  • Kreisberg, A., De Fanti, S. (1985) Mówimy po włosku: kurs dla początkujących z płytami i kasetami. Warszawa: Wiedza Powszechna.
  • Zawadzka, D. (1991) Język włoski dla Polaków. Warszawa: PWN.


[1] Odnośnie do relacji polsko-włoskich w tym tak istotnym dla rozwoju kontaktów językowych okresie możemy odesłać Czytelnika do kilku pozycji literatury historycznokulturowej: H. Barycz (1965), A. Sajkowski (1973), T. Ulewicz (1999), W. Tygielski (2005).

[2] Penetrarunt et Itali mercatores atque opifices in urbas primarias nostra fere memoriał, estque nunnullus eius linguae usus etami apud Polonos elegantiores, libenter enim ii peregrinantur in Italia (Kromer 1901:40). Kromer wskazuje także na łatwość, z jaką przyswajają sobie ten język: Complures libenter peregrinantur […] Itaque linguas earum gentium, ad quas pervenerint, cupide et facile discunt (50).

[3] Pisze on o Polakach w swej relacji z podróży po Polsce z 1565 r.: Z niewypowiedzianą łatwością przejmują zwyczaje i język obcych narodów, a ze wszystkich zaalpejskich uczą się obyczajności i języka włoskiego, który jest u nich bardzo używany i lubiony równie jak strój włoski mianowicie na dworze. […] Odkąd królowa Bona, z domu Sforzów, matka teraźniejszego króla, wprowadziła język, strój i wiele innych zwyczajów włoskich, niektórzy panowie zaczęli budować się po miastach w Małej Polsce i w Mazowszu (Rykaczewski 1864:128). Jednocześnie jednak, jak wynika ze stereotypu Włocha, jaki ukształtował się w tym okresie, część szlachty zachowywała do Włochów, w szczególności do ich kuchni i obyczajów, jakże odmiennych od rodzimych, stosunek o wiele bardziej krytyczny (Tygielski 2005: 547-576). Sprzyjał temu także fakt, iż Włosi kojarzeni byli w Polsce ze zbytkiem, bowiem zajmowali się m.in. bankowością i handlem towarami luksusowymi (Manikowski 1983).

[4] Część z nich była przedrukiem gramatyk autorów niemieckich (jak Essentia Lingua Italice Moderno-Romanae Jakuba Walthera) lub francuskich (Le maître italien Veneroniego).

[5] Były to przede wszystkim słowniki wielojęzyczne, zawierające oprócz łaciny, a czasami również greki, stopniowo dodawane języki nowożytne; do najbardziej popularnych należał tzw. Calepinus, pierwotnie słownik łacińsko-grecki autorstwa Ambrożego z Calepium (1502), następnie uzupełniany o kolejne języki narodowe, aż do jedenastu: w roku 1590 ukazał się on w postaci Dictionarium undecim linguarum z częścią polską, obok łaciny, greki, języka hebrajskiego, francuskiego, włoskiego, niemieckiego, niderlandzkiego, hiszpańskiego, węgierskiego i angielskiego. Słowniki te, w odróżnieniu od nam współczesnych, ograniczają się do podania list odpowiadających sobie wyrazów, bez informacji gramatycznych, przykładów czy frazeologii.

[6] Omówienie obu gramatyk zawiera praca Widłaka (2006); przegląd zawartych w nich zagadnień morfologicznych i fonetycznych – opracowanie Jamrozik (2008 a,b i w druku). Materiałom dydaktycznym w omawianym okresie została także poświęcona rozprawa doktorska D. Zawadzkiej (1984), niestety nieopublikowana.

[7] Obok obszernej monografii M. Cieśli (1974), obejmującej okres od średniowiecza do 1939 r., oparłam się na opracowaniu E. Schramm (2008), zawężającym okres badań, ale poświęconym głównie językowi angielskiemu, oraz – częściowo – na pracy K. Iwan (1972), która skupia się na programach szkolnych okresu międzywojennego. Należy pamiętać, że języka włoskiego nauczano w polskich szkołach wyłącznie jako fakultatywnego.

[8] Dokładniejsze omówienie tej Gramatyki oraz jej metod nauczania daje M. Kaliska [w druku].

[9] Wynika to także z zestawienia M. Cieśli (1974:243).

[10] Świadczy o tym choćby fakt, iż dzieło, wydane w 1910 r., doczekało się kolejnego wydania już w roku następnym.

[11] Obaj autorzy byli lektorami Uniwersytetu Jagiellońskiego. Giannini był nim w latach 1909-1914. Oprócz omawianej tu Praktycznej metody języka włoskiego jest on autorem dwutomowego Come s’impara l’italiano – Jak nauczyć się po włosku (1926) oraz Słownika włosko polskiego/polsko-włoskiego (1913). Szczegółowe informacje o życiu i działalności F. Gianniniego podaje L. Palmarini (2013).

[12] Odbiciem tego na gruncie nas interesującym są podręczniki i skrypty przeznaczone dla odbiorców o potrzebach bardziej technicznych niż filologicznych, jak np. Język włoski dla techników autorstwa C. Zawadzkiej, wydany w 1964 r. i dwukrotnie wznawiany.

[13] Regularne rozróżnienie głosek otwartych i zamkniętych jest charakterystyczne dla odmiany toskańskiej języka włoskiego.

[14] Nakładem jednego wydawnictwa, Wiedzy Powszechnej, ukazały się w 1980 r. Rozmówki włoskie E. Pietrzkiewicz-Kobosko i S. De Fantiego, a rok później Minirozmówki włoskie P. Salwy i A. Wójcik. Obie pozycje były wielokrotnie wznawiane, co świadczy o szerokim zainteresowaniu podstawami komunikacji w tym języku.

[15] Podręcznik złożony jest z trzech części: Dialogów i ćwiczeń, Komentarza gramatycznego oraz Klucza do ćwiczeń.