Strategie tłumaczeniowe stosowane podczas przekładu nazw własnych. Na przykładzie wybranych polsko-angielskich artykułów z Wikipedii - analiza jakościowa i ilościowa

Numer JOwS: 
str. 42

Niniejszy artykuł przedstawia wyniki jakościowej i ilościowej analizy strategii tłumaczeniowych, zastosowanych podczas przekładu (z języka polskiego na angielski) nazw własnych w 10. wybranych artykułach z Wikipedii. Autor podejmuje próbę dyskusji na temat przyczyn częstego stosowania pewnych strategii tłumaczeniowych, a widocznego omijania innych.

Pobierz artykuł w pliku PDF

W codziennej praktyce nauczycielskiej glottodydaktycy często spotykają się z poważnymi błędami przekładoznawczymi, dotyczącymi nazw własnych. Wynika to głównie z mylnego założenia powszechnego wśród uczniów, ale i części młodszych nauczycieli, że nazwy własne należy zawsze tłumaczyć. I tak dla przykładu jednostka leksykalna Kościół Mariacki tłumaczona jest błędnie na język angielski jako (The) Mariacki/Mariacky Church lub St. Mary’s Church, podczas gdy jedyny poprawny (uznany w świecie) ekwiwalent to St. Mary’s Basilica (technika wymiany – por. Tab.2). Błędne jest również założenie, że z języka polskiego nie wolno lub nie powinno się przenosić żadnych jednostek onomastycznych do języka docelowego, lecz należy je jakoś zmodyfikować – choćby przez transkrypcję/transliterację albo próbę tłumaczenia. Otrzymujemy wówczas takie osobliwości jak The Vavel Castle zamiast po prostu Wawel albo The Black Pond w miejsce Czarnego Stawu u stóp Rys (technika przeniesienia – por. Tab.1).

Z powyższych względów – szczególnie w dzisiejszym świecie, w którym szybko zacierają się granice między państwami i różne kultury (wraz z nazwami własnymi) przenikają się coraz mocniej – edukacja przekładoznawcza powinna stanowić stały element i kształcenia nauczycieli, i późniejszego nauczania języka obcego. Integralną częścią takiej edukacji powinno być również podstawowe szkolenie z zakresu onomastyki, wzbogacające warsztat metodyczny ambitnego glottodydaktyka. Bo jeśli my sami – dydaktycy języków obcych[1] – będziemy świadomi praw, jakimi rządzą się tłumaczenia jednostek onomastycznych, będziemy w stanie przekazać tę wiedzę następnym pokoleniom obywateli XXI wieku i wyposażymy je w kolejne narzędzia do skutecznego podboju Europy i świata.

Jak twierdzi Krzysztof Hejwowski (2004), nazwa własna (imię własne) to – w odróżnieniu od nazwy pospolitej – jednostka leksykalna, którą posługujemy się wielokrotnie w celu identyfikacji danego konkretnego, unikatowego w danym kontekście obiektu, z reguły niewymagająca stosowania dodatkowych technik identyfikacyjnych. Jak wspomina z kolei Kazimierz Rymut (1987), wyróżnić można dwie duże grupy nazw własnych: jedna z nich to nazwy osobowe odnoszące się do ludzi, a druga to nazwy geograficzne nazywające miejsca.

W dzisiejszym, coraz bardziej zglobalizowanym, świecie tłumaczenia nazw własnych stanowią poważne wyzwanie dla tłumaczy, gdyż coraz częściej muszą oni zmagać się z jednostkami języka, które są silnie nacechowane obcymi kulturami – często nieobecnymi w innych kulturach i innych społecznościach. Problem ten jest spotykany na przykład w tłumaczeniach tekstów historycznych, ale dużo powszechniej występuje on dziś w przekładach tekstów geograficzno-turystycznych oraz w tłumaczeniach literatury. Tym, co pozwala tłumaczowi mimo wszystko przetłumaczyć nazwę własną są strategie tłumaczeniowe – specjalne techniki przekładu stosowane przy napotykanych trudnościach.

Jak podaje Encyklopedia językoznawstwa ogólnego (2003:246-247), imię własne (nazwa własna, łac. nomen proprium) jest to wyrażenie, które może być użyte w zdaniu tylko do wskazania jakiegoś indywidualnego przedmiotu, do wyróżnienia go spośród innych przedmiotów – przy czym termin przedmiot jest tu rozumiany szeroko i obejmuje zarówno przedmioty sensu stricto, jak i osoby.

Najczęstsze użycie ww. nazw własnych to tzw. użycie referencyjne, tj. ich zdolność do wskazywania (wyróżniania) przedmiotów rzeczywistości. Wyrażenia te – w odróżnieniu od innych nazw jednostkowych – nie są wykładnikami pojęć, tj. nie mają znaczenia (konotacji w sensie logicznym). Ich właściwością definicyjną, która determinuje ich status w języku, jest to, że są one tzw. czystymi przedmiotami fonemicznymi – formami bez znaczenia. Ponieważ nazwy własne same w sobie nic nie znaczą, nie mogą też samodzielnie niczego oznaczać; tj. nie mając konotacji (treści językowej), nie mogą mieć denotacji (indywidualnego przedmiotu identyfikowanego za pomocą nazwy).

Podsumowując, w odróżnieniu od nazw pospolitych (łac. appellativa), które coś znaczą, tj. mają znaczenie i jako takie przysługują całym klasom łatwo definiowalnych jednostek, nazwy własne jedynie nazywają, a zatem przysługują konkretnym jednostkom; co więcej podstawą funkcjonowania nazw własnych jest właśnie ów związek nominacyjny, istniejący między konkretnym indywidualnym przedmiotem pozajęzykowym (np. osobą) i przedmiotem językowym (imieniem i nazwiskiem tej osoby). Ów przedmiot językowy (nazwa własna) istnieje wyłącznie dlatego, że istnieje również indywidualny przedmiot pozajęzykowy (konkretna rzecz lub osoba), np. Lech Wałęsa, Stare Miasto w Krakowie, Kłapouchy.

Dział nauki poświęcony nazwom (imionom) własnym to onomastyka. Etymologicznie termin pochodzi z języka greckiego, w którym rzeczownik ónõma oznacza imię, natomiast imiesłów onomastikószwiązany z imieniem. W Encyklopedii języka polskiego (1999:242-248) czytamy, że – jako osobny dział nauki – onomastyka nie jest jednorodna i dzieli się na dwie główne obszerne gałęzie badające poszczególne grupy nazw własnych, co potwierdza również Rymut (1987). Są to:

1. antroponimia (antroponomastyka) – bada nazwy osobowe, tj. imiona, nazwiska, przydomki oraz przezwiska osób, np. Bartosz Poluszyński, Krzysztof Puma Piasecki;

2. toponimia (toponomastyka) – bada nazwy miejscowe (geograficzne), a w szczególności:

  • nazwy kontynentów, państw i krajów, np. Stany Zjednoczone, Polska;
  • nazwy miejscowości i wszelkich osiedli ludzkich, np. Osiedle AK, Opole Þ ojkonimia;
  • nazwy zbiorników wodnych, np. Jezioro Bajkał, Ocean Spokojny Þ hydronimia;
  • nazwy pasm górskich, gór i szczytów, np. Góry Opawskie, Biskupia Kopa Þ oronimia;
  • nazwy lasów, borów i zagajników, np. Bory Tucholskie, Puszcza Białowieska Þ drimonimia;
  • nazwy jaskiń, np. Jaskinia Mylna, Postońska Jama (w Słowenii) Þ speleonimia;
  • nazwy ulic, placów itd., np. Plac Konstytucji, Aleje Jerozolimskie Þ plateonimia / urbanonimia (są to propozycje nazw, jak dotąd nieusankcjonowane formalnie).

Oprócz powyższych dwóch głównych gałęzi onomastyka zajmuje się również innymi nazwami własnymi, wśród których można wyróżnić następujące pola semantyczne:

  • nazwy dynastii, np. dynastia Tudorów, dynastia Wazów;
  • nazwy zwierząt, np. Burek (pies), Mruczek (kot), Kłapouchy (osioł) Þ zoonimia;
  • nazwy instytucji i organizacji, np. Urząd Marszałkowski w Opolu, Unia Europejska;
  • nazwy przedmiotów i obiektów, np. Forum (tu: hotel), Telimena (tu: kawiarnia), Stefan Batory (tu: statek), Pędzący Królik (tu: restauracja) itd.

Tłumaczenia nazw własnych stanowią coraz poważniejsze wyzwanie dla tłumaczy, gdyż coraz częściej muszą oni zmagać się z jednostkami języka, które są silnie nacechowane obcymi kulturami – często nieobecnymi w innych kulturach i innych społecznościach. Problem ten jest spotykany na przykład w tłumaczeniach tekstów historycznych, ale dużo powszechniej występuje on dziś w przekładach tekstów geograficzno-turystycznych oraz w licznych tłumaczeniach literatury. Tym, co pozwala mimo wszystko przetłumaczyć konkretną nazwę własną są strategie tłumaczeniowe – specjalne techniki przekładu stosowane przy napotykanych trudnościach. Strategie te – w największym skrócie – to świadome techniki (zabiegi) tłumaczeniowe, jakie podejmuje tłumacz doświadczający trudności z przetłumaczeniem konkretnej jednostki leksykalnej w konkretnym tłumaczonym tekście.

Tematyką strategii tłumaczeniowych w przekładzie zajmowało się do tej pory wielu teoretyków i praktyków przekładoznawstwa stosowanego, m.in. Nida (1964), Krings (1986), Newmark (1988a, 1988b), Loescher (1991), Hervey & Higgins (1992), Chesterman (1997), Bell (1998), Venuti (1998), Jaaskelainen (1999), Graedler (2000), Harvey (2003), Fernandes (2006), Belczyk (2007) i wielu innych. Nazwy własne stanowią przedmiot badań tylko niektórych z wyżej wymienionych autorów, wśród których Peter Newmark zajmuje szczególne miejsce w tym względzie. Autor ten stworzył bowiem zarys klasyfikacji najczęstszych strategii tłumaczeniowych stosowanych podczas przekładu nazw (imion) własnych. Uzupełniając ów zarys o rozważania innych ww. autorów, możemy przyjąć, że strategie te są następujące:

1. przeniesienie (ang. transference) – jednostka leksykalna z języka źródłowego jest przenoszona bez jakichkolwiek modyfikacji lub z bardzo niewielkimi (np. fleksyjnymi) do języka docelowego, np.:

  • New Jersey <> New Jersey;
  • Tadeusz Kościuszko <> Tadeusz Kościuszko;

2. wymiana (ang. substitution) – jednostka leksykalna z języka źródłowego jest zastępowana uznaną, powszechnie używaną i najczęściej usankcjonowaną prawnie (np. w źródłach geograficznych oraz turystycznych) jednostką w języku docelowym, która jest logicznie powiązana z leksemem źródłowym, np.:

  • New York <> Nowy Jork (por. New Jersey <> Nowy Dżerzej / Nowy Dżersej / Nowy Dżerzi?);
  • Kościół Mariacki <> St. Mary’s Basilica;

3. tłumaczenie (ang. translation) – jednostka leksykalna z języka źródłowego jest tłumaczona najczęściej literalnie (dosłownie) na język docelowy, np.:

  • Pacific Ocean <> Ocean Spokojny;
  • Muzeum Wojska Polskiego <> (The) Museum of the Polish Army;

4. modyfikacja (ang. modification) – jednostka leksykalna z języka źródłowego jest zastępowana jednostką leksykalną w języku docelowym, która w sensie logiczno-przekładoznawczym nie jest powiązana z leksemem źródłowym, ale w kulturze docelowej ma podobne konotacje, wywołuje podobne skojarzenia i kontekstowe implikacje; innymi słowy, stanowi ona – jak nazwali to Hervey & Higgins (1992) – kulturową transplantację, np.:

  • Winnie the Pooh <> Kubuś Puchatek (Winnie to nie Kubuś, a Pooh to nie Puchatek);
  • Sejm <> Polish National Parliament (funkcjonuje również przeniesiony leksem The Seym/Sejm);

5. transkrypcja/transliteracja (ang. transcription/transliteration) – są to formy adaptacji jednostki źródłowej do fonetyczno-fonologicznych, morfologicznych i gramatycznych reguł, obowiązujących w języku docelowym; może tu chodzić na przykład o pomijanie polskich znaków diakrytycznych w tłumaczeniach na język angielski albo o zamianę cyrylicy na alfabet łaciński, np.:

  • Kraków <> Krakow/Cracow;
  • Мы взлетаем <> Mi vzletaiem (ang. We fly high);

6. dodanie (ang. addition) – jest to celowe dodanie do nazwy źródłowej pewnego elementu/elementów w języku docelowym, które pozwolą odbiorcy lepiej zrozumieć daną nazwę własną z języka źródłowego, np.

  • Smok Wawelski <> dragon Smok Wawelski (dodany tu leksem dragon tłumaczy odbiorcy z jaką postacią ma do czynienia);
  • Podgórze <> the town of Podgórze (dodany tu leksem the town of tłumaczy odbiorcy jakiego rodzaju miejscowością jest Podgórze)

7. objaśnienie/przypis/nota translatorska (ang. gloss/translator’s note) – tłumacz niejako wyjaśnia odbiorcy w języku docelowym, co oznacza dana jednostka leksykalna w języku i kulturze źródłowej – najczęściej w nawiasie, w przypisie dolnym lub w przypisach końcowych, np.

  • Mordor <> Mordor (Czarna Dolina);
  • Ministersto Bezpieczeństwa Publicznego <> Ministry Of Public Security of Poland* (* Polish secret police, intelligence and counter-espionage service).

W celu zbadania, w jakich proporcjach stosowane są wyżej wymienione strategie podczas przekładu nazw własnych, autor niniejszego artykułu zlecił w swojej grupie badawczej wykonanie niewielkiego badania empirycznego. W badaniu tym dokonano jakościowej i ilościowej analizy strategii tłumaczeniowych, zastosowanych podczas przekładu (z języka polskiego na angielski) nazw własnych w 10. wybranych artykułach z Wikipedii. Artykuły te to (alfabetycznie): Kraków, Kubuś Puchatek, Mazury, Namysłów, Opole, Poznań, Tatry, Warszawa, Władca Pierścieni oraz Wrocław. Badanie polegało na wypisaniu wszystkich nazw własnych występujących w polskich artykułach, a następnie – na przeanalizowaniu ich anglojęzycznych ekwiwalentów i uporządkowaniu tak powstałych par jednostek leksykalnych w tabeli, zależnie od strategii tłumaczeniowej zastosowanej przez tłumacza podczas przekładu. Poszczególne jednostki leksykalne zostały umieszczone w tabelach 1-7 w kolejności, w jakiej były lokalizowane w artykułach Wikipedii.

Tabela wyników 1 – przeniesienie (ang. transference)

 

Tekst źródłowy (pol.)

Tekst docelowy (ang.)

1.

Wawel

Wawel

2.

Płaszów

Płaszów

3.

Racławice

Racławice

4.

Tadeusz Kościuszko

Tadeusz Kościuszko

5.

Stanisław Wyspiański

Stanisław Wyspiański

6.

Nowa Huta

Nowa Huta

7.

Grzegórzki

Grzegórzki

8.

Łagiewniki Borek Fałęcki

Łagiewniki Borek Fałęcki

9.

Czyżyny

Czyżyny

10.

Wzgórza Krzesławickie

Wzgórza Krzesławickie

11.

Bieńczyce

Bieńczyce

12.

Ełk

Ełk

13.

Mikołajki

Mikołajki

14.

Salzburg

Salzburg

15.

Gazeta Ludowa

Gazeta Ludowa

16.

Spychowo

Spychowo

17.

Kluczbork

Kluczbork

18.

Katowice

Katowice

19.

Ostrów

Ostrów

20.

Ostrówek

Ostrówek

21.

Środa

Środa

22.

Chwaliszewo

Chwaliszewo

23.

Tarnowo Podgórne

Tarnowo Podgórne

24.

Swarzędz

Swarzędz

25.

Czarny Staw

Czarny Staw

26.

Morskie Oko

Morskie Oko

27.

Giewont

Giewont

28.

Hala Gąsienicowa

Hala Gąsienicowa

29.

Smeagol

Smeagol

30.

Aragorn

Aragorn

31.

Saruman

Saruman

32.

Gondor

Gondor

33.

Pole Mokotowskie

Pole Mokotowskie

34.

Królikarnia

Królikarnia

35.

Wilanów

Wilanów

36.

Krasiński

Krasiński

37.

Bródno

Bródno

38.

Jazdów

Jazdów

39.

Płock

Płock

 

Tabela wyników 2 – wymiana (ang. substitution)

 

Tekst źródłowy (pol.)

Tekst docelowy (ang.)

1.

Mazury

Masuria

2.

Kraków

Crocow

3.

Wisła

Vistula

4.

Kazimierz Wielki

Casimir III the Great

5.

Liga Hanzeatycka

The Hanseatic League

6.

Jura Krakowsko-Częstochowska

Jurassic Rock Upland

7.

Kościół Mariacki

St. Mary’s Basilica

8.

Rycerze Zakonu Krzyżackiego

Knights of Teutonic Order

9.

Pokój Toruński

The Piece of Thorn

10.

Traktat Welawski

Treaty of Wehlau

11.

Wojna polsko-bolszewicka

Polish-Soviet War

12.

Wiedeń

Vienna

13.

Armia Krajowa

Polish Home Army

14.

Kraina Tysiąca Jezior

Masurian Lake District

15.

Odra

Oder River

16.

Morze Bałtyckie

Baltic Sea

17.

Karol IV Luksemburski

Charles IV of Bohemia

18.

Śląsk

Silesia

19.

Górny Śląsk

Upper Silesia

20.

Kościół NMB

The Church of Our Lady

21.

Bolesław Chrobry

King Boleslaus the Brave

22.

Trakt Królewsko-Cesarski w Poznaniu

The Royal-Imperial Router in Poznań

23.

Prowincja Poznańska

The Province of Posen

24.

Kościół św. Jacka

St. Hyacinth’s Church

25.

Warszawa

Warsaw

26.

Dolnyśląsk

Lower Silesia

27.

Wielkie Księstwo Krakowskie

The Grand Duchy of Krakow

28.

Złoty Wiek

The Golden Age

29.

Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie (Rzeczpospolita Obojga Narodów)

Polish-Lithuanian Commonwealth

30.

Książe Pruski

Duke of Prussia

31.

Liga Narodów

League of Nations

32.

Krajowy Festiwal Piosenki Polskiej w Opolu

National Festiwal of Polish Song

in Opole

33.

Województwo Opolskie

Opole Voivodeship

34.

Władysław II Wygnaniec

Władysław II the Exile

35.

Międzynarodowy Konkurs Skrzypcowy im. Henryka Wieniawskiego

The Henryk Wieniawski International Violin Competition

36.

Bitwa na Polach Pelennoru

Battle of the Pelennor Fields

37.

Konfederacja Warszawska

Warsaw Confederation

38.

Wzgórze Wawelskie

Wawel Hill

39.

Dynastia Piastów

Piast Dynasty

40.

Muzeum Śląska Opolskiego

Museum of Opolian Silesia

41.

Politechnika Opolska

Opole University of Technology

42.

św. Tomasz z Akwinu

Saint Thomas Aquinas

43.

Powstanie Warszawskie

Warsaw Uprising

 

Tabela wyników 3 – tłumaczenie (ang. translation)

 

Tekst źródłowy (pol.)

Tekst docelowy (ang.)

1.

Polska Akademia Umiejętności

Polish Academy of Learning

2.

Nizina Mazowiecka

Masovian Plain

3.

Pałac pod Czterema Wiatrami

Palace of the Four Winds

4.

Teatr Wielki

Great Theatre

5.

Pałac Saski

Saxon Palace

6.

Szybka Kolej Miejska

Fast Urban Rail

7.

Muzeum Wojska Polskiego

Museum of the Polish Army

8.

Szlak Bursztynowy

Amber Route

9.

Katedra św. Jakuba

St. James’s Cathedral

10.

Muzeum Diecezjalne

Diocesan Museum

11.

Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu

Public Higher Medical Professional School in Opole

12.

Wyższa Szkoła Zarządzania

i Administracji w Opolu

Management and Administration Collage in Opole

13.

Kazimierz Odnowiciel

Duke Casimir I the Restorer

 

Tabela wyników 4 – modyfikacja (ang. modification)

 

Tekst źródłowy (pol.)

Tekst docelowy (ang.)

1.

Sejm

Polish National Parliament

2.

Anduina (Wielka Rzeka)

Andiun

3.

Mroczna Puszcza

Mirkwood

4.

Tajar

Rivendell

5.

Przełęcz Pająka

Cirith Ungol

6.

Wieża Czat

Minas Tirith

7.

Warszawianka

The Song of Warsaw

8.

Układ PRL-RFN

Treaty of Warsaw

9.

AK

Home Army

10.

Kubuś Puchatek

Winnie-the-Pooh

11.

Chatka Puchatka

The House of the Pooh Corner

12.

Kłapouchy

Eeyore

13.

Maleństwo

Roo

14.

Sowa Przemądrzała

The Owl

 

Tabela wyników 5 – transkrypcja (ang. transcription)

 

Tekst źródłowy (pol.)

Tekst docelowy (ang.)

1.

Kraków

Krakow

2.

Pomezania

Pomesania

3.

Mrągowo

Mragowo

4.

warmińsko-mazurski

Warmian-Masurian

5.

Zygmunt III Waza

Sigismund III Vasa

6.

Wrocław

Wroclaw

 

Tabela wyników 6 – dodanie (ang. addition)

 

Tekst źródłowy (pol.)

Tekst docelowy (ang.)

1.

Smok Wawelski

dragon Smok Wawelski

2.

Podgórze

the town of Podgórze

3.

hejnał mariacki

a trumpet call hejnał mariacki

4.

Wieliczka

Wieliczka salt mine

5.

Ojców

village of Ojców

6.

Widawa

Widawa River

7.

Wyspa Pasieka

Wyspa Pasieka Island

8.

Młynówka

the Młenówka (channel)

9.

Tatry

Tatra Mountains

10.

Orawa-Nowy Targ

Orawa-Nowy Targ Basin

11.

Łazienki

Łazienki Palace (palace on the water)

 

Tabela wyników 7 – objaśnienie/przypis/nota translatorska (ang. gloss/translator’s note)

 

Tekst źródłowy (pol./ang.)

Tekst docelowy (ang./pol.)

1.

Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego

Ministry of Public Security of Poland (Polish secret police, intelligence and

counter-espionage service)

2.

Mordor (Czarna Dolina)*

Mordor

3.

Niziołek (rasa)*

Hobbit

4.

Gandalf (czarodziej)*

Gandalf

5.

Moria (śródziemie)*

Moria

* W przypadku tychże jednostek leksykalnych pierwotne tłumaczenie odbywało się z pewnością w kierunku z języka angielskiego na język polski, czyli odwrotnie niż w pozostałych analizowanych wyżej przypadkach. Przykłady te uwzględniono jednakże w badaniu ze względu na występujące w nich noty translatorskie.

Po uporządkowaniu wszystkich 131 zlokalizowanych przypadków nazw własnych w odpowiednich tabelach, wyniki zestawiono w postaci jeszcze jednej zbiorczej tabeli, w której dodatkowo uwzględniono procentowy udział każdej z siedmiu strategii w łącznej liczbie wystąpień nazw własnych. Wyniki te przedstawia Tabela 8.

Tabela 8 – zestawienie wyników

 

Strategia tłumaczeniowa

Liczba strategii

(% wszystkich)

Przykłady

1.

zastąpienie

43 (33%)

Morze Bałtyckie Þ Baltic Sea

2.

przeniesienie

39 (30%)

Nowa Huta Þ Nowa Huta

3.

modyfikacja

14 (11%)

Warszawianka Þ  The Song of Warsaw

4.

tłumaczenie

13 (10%)

Polska Akademia Umiejętności Þ Polish Academy of Learning

5.

dodanie

11 (8%)

Łazienki Þ Łazienki Palace

(palace on the water)

6.

transkrypcja

6 (5%)

Kraków Þ Krakow

7.

objaśnienie/nota translatorska

5 (4%)

Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego Þ Ministry of Public Security of Poland*

(* Polish secret police, intelligence and counter-espionage service)

Razem wszystkie strategie

131 (100%)

 

Jak widać w Tabeli 8, najczęściej stosowaną strategią stosowaną przez tłumaczy podczas przekładu ww. 10. artykułów Wikipedii było zastąpienie (43/131, tj. 33%). Powszechność tej strategii można tłumaczyć coraz szerszym występowaniem w kulturze anglojęzycznej utrwalonych i powszechnie stosowanych ekwiwalentów polskich jednostek leksykalnych, szczególnie geograficznych, co widać w Tabeli 2. Strategia ta wiąże się jednak z pewnym wysiłkiem, jaki musi podjąć tłumacz w celu sprawdzenia, czy dana nazwa własna posiada już taki utrwalony odpowiednik w obcym języku, czy też nie, bowiem błąd zaniechania może się w tym przypadku okazać zgubny dla jakości tłumaczenia. W epoce wszechobecnego Internetu czynność taka nie powinna jednak stanowić poważnego problemu.

Przeniesienie to druga najpopularniejsza i zarazem najprostsza w zastosowaniu strategia, po którą sięgali tłumacze badanych tu artykułów Wikipedii (39/141, tj. 30%). Jak widać w Tabeli 1, podobnie jak w Tabeli 2 (zastąpienia), obok najczęściej występujących tu nazw geograficznych pojawiają się również nazwy własne osobowe. Tłumacze – prawdopodobnie nie mogąc zlokalizować utrwalonych i powszechnie stosowanych w języku docelowym ekwiwalentów jednostek źródłowych – po prostu przenieśli je w całości do języka docelowego, w ogóle ich nie modyfikując (nawet poprzez transkrypcję bądź transliterację).

Trzecią najczęstszą strategią okazała się modyfikacja (14/131, tj. 11%), którą najczęściej – choć nie jedynie (zob. Tabela 4) – stosowano w przypadkach tłumaczeń tekstów typowo literackich (np. powieści), a nie ogólnoużytkowych (np. przewodników turystycznych). Stosowanie tej strategii wynikło przede wszystkim z konieczności odzwierciedlenia natury postaci literackich bądź charakterystyki miejsc w języku docelowym, podobnie jak wcześniej uczynił to autor w wersji źródłowej.

Tłumaczenie okazało się czwartą najczęstszą strategią w warsztacie tłumaczy przekładających badane tu artykuły Wikipedii (13/131, tj. 10%). Jak widać w Tabeli 3, większość leksemów w tej kategorii to nazwy własne budynków, instytucji oraz organizacji, w przypadku których tłumaczenie okazało się najkorzystniejszą strategią, gwarantującą jasność w zrozumieniu danej nazwy własnej przez docelowego odbiorcę. Tłumacz – przed próbą przekładu – powinien jednak najpierw upewnić się, czy dana nazwa własna nie ma już innego, wcześniejszego i utrwalonego tłumaczenia, a jeśli takie ma, wówczas zastosować strategię zastąpienia zamiast tłumaczenia.

W 11 przypadkach na 131 wystąpień (8%) tłumacze badanych artykułów zastosowali strategię dodania, w której postanowili niejako uzupełnić daną nazwę – najczęściej geograficzną – pewną dodatkową informacją objaśniającą docelowemu odbiorcy naturę/charakter miejsca bądź postaci. W kilku przypadkach trzeba jednak stwierdzić pojawienie się zjawiska tzw. pleonazmów, tj. wyrażeń składających się z wyrazów znaczących to samo lub prawie to samo, których łączne użycie najczęściej oceniane jest jako błąd, np. cofać się w tył, wracać z powrotem, a w naszym przypadku – dragon Smok Wawelski bądź trumpet call hejnał mariacki.

W kilku przypadkach tłumacze zastosowali strategię transkrypcji (6/131, tj. 5%) i – jak widać w Tabeli 5 – przypadki te dotyczyły albo polskich znaków diakrytycznych (tj. zastąpienia ich łacińskimi odpowiednikami liter bez znaków diakrytycznych), albo dostosowania danej nazwy do anglojęzycznych realiów fonetyczno-fonologicznych i/lub morfologicznych.

Najrzadziej stosowaną strategią w naszym badaniu okazało się dodatkowe objaśnienie/przypis/nota translatorska tłumacza (5/131, tj. 4%). Technika ta rzeczywiście jest stosowana nieczęsto przez tłumaczy, gdyż – po pierwsze – wydłuża ona długość tekstu docelowego w stosunku do źródłowego, a po drugie – może być odebrana przez docelowego odbiorcę jako brak wiary w czytelnika i w to, że może on sam spróbować sprawdzić daną informację w dostępnych sobie zasobach wiedzy. Z powyższych względów tłumacze starają się stosować tą strategię w ostateczności, tj. kiedy żadna inna nie przyniesie spodziewanych rezultatów w przekładzie.

Powyższy porządek i proporcje w stosowaniu poszczególnych strategii tłumaczeniowych można przyjąć za pewnego rodzaju wytyczną, którą tłumacz może się kierować podczas przekładu nazw własnych w tłumaczonym tekście. Mając na względzie cztery najczęstsze strategie spośród wszystkich badanych w analizowanych tu tekstach, należałoby przyjąć, że – napotykając nazwę własną w tekście – tłumacz winien przede wszystkim sprawdzić we wszelkich dostępnych źródłach, czy nazwa ta ma już utrwalony i powszechnie używany ekwiwalent i jeśli ma, to po prostu go zastosować. Jeśli nie, tłumacz może nazwę własną albo przenieść bez modyfikacji do języka docelowego, albo ją zmodyfikować, próbując tym samym wywołać w odbiorcy podobne skojarzenia (konotacje), jakie wywołała ta nazwa u odbiorcy tekstu źródłowego. I wreszcie daną nazwę można również przetłumaczyć poprzez transfer wszystkich elementów leksykalno-gramatycznych do języka docelowego, ewentualnie nieco ją objaśniając odbiorcy poprzez dodanie, transkrypcję lub notę translatorską (przypis).


[1] Piszący te słowa jest doświadczonym glottodydaktykiem języka angielskiego, obchodzącym w tym roku 20-lecie praktyki nauczycielskiej.