Kalambury jako trening komunikacyjny

Numer JOwS: 
str. 81

Nieocenionym walorem skutecznej komunikacji jest umiejętność zastępowania nieznanych lub zapomnianych słów czy zwrotów ich opisem, a więc kreatywne podejście do języka, co stanowi podstawę sprawnego posługiwania się nim. Umiejętność tę można rozwijać między innymi poprzez gry dydaktyczne, np. kalambury. Poniższy tekst pokazuje przykłady zastosowania kalamburów na zajęciach z j. rosyjskiego.

Pobierz artykuł w pliku PDF

Podstawowym celem nauczania języków obcych, jak się powszechnie przyjmuje, jest kształtowanie u uczniów kompetencji komunikacyjnej, rozumianej jako umiejętność skutecznego oraz poprawnego odbierania i przekazywania informacji, zarówno pisemnych, jak i ustnych. Jest to więc, inaczej mówiąc, adekwatne do sytuacji oraz warunków komunikacyjnych językowe działanie człowieka, nakierowane na osiągnięcie konkretnych celów, jak na przykład uzyskanie informacji, wyrażenie opinii i inne (Komorowska 2003:9; Komorowska 1988:17).

Wiadomo, że celem procesu nauczania języka obcego jest, by w konsekwencji działań dydaktycznych nauczyciela oraz zaangażowania uczniów, nasi wychowankowie w miarę możliwości swobodnie zdobywali i przekazywali informacje oraz wyrażali swoje opinie w tym języku. Nie oznacza to jednak, iż osiągnięcie tego celu jest proste. Bardzo często bowiem, zamiast odwzorowywać pewne mechanizmy komunikacji w języku ojczystym (patrz m.in. Komorowska1988:25-27), nauczyciel kładzie nacisk bardziej na poprawność językową niż na skuteczność przekazu informacji. Nawet przestrzeń, w której odbywa się komunikacja, a więc klasa szkolna, wymusza pewien schemat zachowań, a mianowicie: pytanie – odpowiedź, nie dialog czy polilog, ale „odpytywanie”. Nauczyciel zadaje pytanie, a uczeń czuje się zobowiązany udzielić oczekiwanej odpowiedzi. Dla zobrazowania takich sytuacji posłużę się przykładem. Zazwyczaj realizując temat plan dnia, czynności rutynowe, posiłki, zadajemy pytanie: Что ты сегодня ел на завтрак?, oczekując, iż uczeń udzieli nam tak zwanej odpowiedzi konkretnej, posługując się wcześniej wprowadzonym słownictwem, na przykład: Я ел/ела бутерброды с сыром и ветчиной. Jest to, rzecz jasna, odpowiedź poprawna i językowo, i komunikacyjnie, ale, chciałoby się rzec, sztuczna. Mimo to, nie spodziewamy się raczej, że uczeń odpowie: А я вообще не ем завтрака lub Я ел хлеб с сыром и чем-то ещё, но я забыл, как это сказать по-русски. Это светло-красное, это мясо, choć takie właśnie odpowiedzi byłyby naturalnymi reakcjami językowymi. Dodam, że sama cieszę się o wiele bardziej, gdy studenci, popełniając wiele błędów, udzielają odpowiedzi „prawdziwych”, niż gdy poprawnie reprodukują wyuczone frazy. Przecież nawet gdy posługujemy się językiem ojczystym zdarza się, że pomimo posiadania dużego zasobu słownictwa, nie pamiętamy w danym momencie, bądź nie znamy, pewnych słów czy terminów. Zwykle w takiej sytuacji radzimy sobie, opisując przedmiot czy zjawisko, którego nazwy nie pamiętamy. Umiejętności tej, tak naturalnej w języku rodzimym, musimy jednak nie tylko nauczyć w języku obcym, ale też i dać na nią przyzwolenie, co, jak obserwuję przez lata pracy dydaktycznej, nie jest zadaniem prostym, i to zarówno dla uczącego się, jak i nauczyciela.

Od wielu lat jestem egzaminatorem podczas okręgowych eliminacji Olimpiady Języka Rosyjskiego, co daje mi szansę obserwować zachowania komunikacyjne nie tylko młodzieży studenckiej, ale również tej młodszej, dopiero rozpoczynającej swoją przygodę z językiem obcym. Zastanawiająca jest dla mnie pewna prawidłowość: część uczestników w dobrej wierze uczy się na pamięć słów dla nich trudnych lub wręcz niezrozumiałych, by po wylosowaniu określonego tematu (na przykład ekologia) „zarzucić” komisję technicznymi opisami o emisji spalin, czy efekcie cieplarnianym. Wystarczy jednak, że uczestnicy zapomną jakiegoś wyrażenia lub zada się im proste pytanie (A co sam/sama możesz dla środowiska zrobić?) – i część z tych dobrze na pozór przygotowanych osób zupełnie się gubi. Nie jest to spowodowane jedynie brakami w kompetencji komunikacyjnej czy zasobie słownictwa, ale błędnym założeniem uczniów, iż oczekuje się od nich wypowiedzi „specjalistycznych”. To założenie zaś wynika na ogół z przekonania przygotowujących ich nauczycieli, że wypowiedzi wysoko punktowane to bezbłędne raporty techniczne, nasycone nieomal profesjonalnym słownictwem z danej dziedziny. Ja natomiast, oczekuję, że zdający będzie bardziej potrafił przedstawić swój stosunek do zagadnienia, nawiązać z członkami komisji dialog, zareagować prawidłowo na dodatkowe pytanie.

Stąd uważam, że należałoby pokazać naszym uczniom, lub wręcz przećwiczyć z nimi, różne warianty odpowiedzi, zwłaszcza te proste i związane z osobistymi doświadczeniami czy przekonaniami. W treningu radzenia sobie z podobnymi problemami komunikacyjnymi pomóc nam mogą takie zabawy dydaktyczne jak kalambury.

Poniżej chciałabym zaprezentować kilka ćwiczeń, które rozwijają umiejętność definiowania i opisywania nieznanych bądź zapominanych wyrażeń, czyli tworzenia kalamburów. Jest to, w moim rozumieniu, ważny element w kształtowaniu kompetencji komunikacyjnej, daje nam bowiem nie tyle wiedzę, ile narzędzie do skutecznego posługiwania się systemem językowym, tak, aby zawrzeć w naszym komunikacie treści i intencje, jakie chcielibyśmy przekazać. Zwykle uczniowie, gdy zapomną lub nie znają jakiegoś wyrażenia, milkną i nie próbują poradzić sobie z sytuacją, używając opisu, definicji, wreszcie gestu. Z mojego doświadczenia dydaktycznego wynika, iż prosta zabawa w kalambury może być skutecznym treningiem, uczącym, jak poradzić sobie w takich właśnie okolicznościach w realnej sytuacji komunikacyjnej.

Poprzez kalambury rozumiem tu zadania o charakterze zabawy dydaktycznej, podczas której uczniowie przekazują innym w formie zagadki znaczenie określonych słów lub zwrotów. Zadanie to może mieć, w zależności od naszego planu lub umowy z grającymi, formę pantomimy, rebusu, podania opisu czy definicji. Każda z tych form narzuca nieco inną relację grupa-gracz. Jeśli wybierzemy rebus czy pantomimę, większa werbalna aktywność będzie po stronie grupy, jeśli zaś tradycyjne definiowanie – po stronie gracza.

Zaproponowane poniżej gry można wykorzystać na początku lekcji/zajęć jako „rozgrzewkę językową”, można też je potraktować jako powtórkę słownictwa po zakończonym dziale. W swojej praktyce dydaktycznej stosuję je często dla utrwalenia, na przykład cech charakteru, leksyki, związanej z opisem wyglądu zewnętrznego. Sprawdzają się również przy takich tematach jak sport, świat zwierząt i roślin. Przeznaczone są dla uczniów mających już podstawowy zasób słownictwa (poziom A2+), można je jednak tak modyfikować (przykład gry Tabu), by nie tylko bardziej zaawansowani uczniowie dawali sobie z nimi radę.

Zaprezentowane w dalszej części artykułu przykłady będą nie tylko kalamburami, ale też ćwiczeniami w czytaniu czy słuchaniu ze zrozumieniem, które ułatwią uczniom tworzenie własnych zagadek słownych.

Zadanie 1.

Znajdź w tekście elementy opisu i podziel je zgodnie z podanymi w tabeli kategoriami. Następnie wybierz spośród podanych zwierzątek to, które zostało opisane. Uzasadnij, dlaczego odrzuciłeś innych przedstawicieli fauny.

Это небольшое насекомоядное животное. Это значит, что он ест насекомых и личинок, а в домашних условиях он с удовольствие ест постное мясо курицы, индейки, говядины или свинины. Он может быть разной окраски: есть почти белые (альбиносы) и бежевые, почти бисквитные и серо-графитовые (типа «перец с солью»). Кусаться он не очень расположен, зато фыркает и пыхтит. Когда испугается, он сворачивается в колючий клубок, размером с грейпфрут. Днём обычно спит, ночью начинает активничать.

Животное, которое описывается – это: хомяк, ёж-пигмей, паук

829

Prawidłowa odpowiedź: ёж-пигмей

Przykładowe uzasadnienie, czemu do opisu nie pasuje inne zwierzątko: Это не хомяк, хомяк маленький, он может быть и белый и бежевый, но он не ест насекомых и личинок.

Na podstawie: http://www.zoospravka.ru/Akses/hedgehog.htm, http://www.pygmyhedgehog.ru

Zadanie 2.

Opisz, jak wygląda, jakiego jest rozmiaru, jakie ma zwyczaje i co np. lubi jeść zwierzątko z wylosowanej przez ciebie karty.

Przykładowe karty:

830

Przykładowy opis: если это животное у нас дома – оно может быть небольшим, а на природе – и больших размеров. Оно разноцветное, у него клюв вместо рта. Бывает, что говорит на нашем языке.

Prawidłowa odpowiedź: попугай

Zadanie 3. (wariant zadania 2.)

Jakie to zwierzę? Pokaż (gestykulując), jakie zwierzę znajduje się na wylosowanej przez ciebie karcie. Pamiętaj, że nie możesz mówić, ani też naśladować dźwięków, jakie wydaje to zwierzątko.

Zadanie 4.

Wykorzystanie gry Tabu. Jest to gra zespołowa – kilkuosobowe zespoły mają za zadanie w określonym czasie odgadnąć jak najwięcej haseł, przekazywanych im przez członka drużyny. W każdym z zespołów, po kolei, gracze definiują wyróżnione kolorystycznie wyrazy lub wyrażenia, nie mogą jednak użyć słów najbardziej oczywistych skojarzeń, zapisanych na karcie pod hasłem. Grę tę, a ściślej jej ideę i ogólne zasady można w następujący sposób zaadaptować dla celów edukacyjnych:

Przygotuj karty do gry Tabu. Można to zrobić samodzielnie, z uczniami lub zakupić gotowe karty. Każda karta powinna zawierać słowo do odgadnięcia (podkreślone) oraz co najmniej trzy najbardziej oczywiste skojarzenia dla tego słowa.

Przykład:

831

Na kartach można zostawić miejsce, by sukcesywnie utrudniać zadanie, dodając np. rzeczowniki czy czasowniki łączące się z pojęciem z karty.

Przykład:

832

Sama zabawa może mieć kilka wariantów: w najprostszym podane skojarzenia będą podpowiedzią, jest to, oczywiście niezgodne z zasadami pierwowzoru gry, ale daje nam możliwość zastosowania jej w grupach początkujących, słabszych lub jako króciutki trening przed właściwymi „rozgrywkami”. Docelowo wykorzystanie słów z karty będzie zakazane. Można też, w zależności od poziomu grupy ustalić, czy definiowanie ma mieć formę opisu, czy też będą to jedynie wyrazy czy synonimiczne lub antonimiczne wyrażenia.

Przykładowe definiowanie:

  • Za pomocą opisu: Это животное может жить и дома и на свободе. Оно небольшое, хорошо видит и слышит, активное ночью, а днём спит.
  • Z użyciem wyrażeń opisujących: животное, небольшое, много спит, часто полосатое, капризное, охотится.

Zaprezentowane przykładowe zadania można realizować zarówno na poziomie ponadgimnazjalnym, jak i podczas zajęć ze studentami, co sama często z powodzeniem czynię. Podane ćwiczenia są jedynie matrycą, którą nauczyciel może zapełnić dowolnie wybranymi przez siebie treściami i wykorzystać jako powtórkę materiału, rodzaj językowej „gimnastyki śródlekcyjnej” – króciutką przerwę, w trakcie realizowania innego, trudniejszego zagadnienia. Możemy też, nie nazywając ćwiczenia grą, systematycznie stosować opis – zagadkę zamiast podawania polskiego ekwiwalentu dla nowego słówka i tego samego z czasem wymagać od uczących się, tak by język obcy stopniowo zajmował coraz więcej należnego mu miejsca na lekcjach. Warto też uzmysławiać uczniom, że rozwijana przy pomocy tych zabawowych form umiejętność może im się przydać poza murami szkolnymi, a nauczycielom – że warto poświęcić parę minut na grę, a proces dydaktyczny tylko na tym zyska.

Bibliografia

  • Komorowska, H. (2003) Metodyka nauczania języków obcych. Warszawa: Fraszka Edukacyjna.
  • Komorowska, H. (1988) Nauczanie komunikacyjne W: Ćwiczenia komunikacyjne w nauce języka obcego. Warszawa: WSiP.
  • Wiatr-Kmieciak, M., Wujec, S. (2011) Вот и мы 3. Warszawa: PWN.