We współczesnej dydaktyce językowej coraz wyraźniej się podkreśla, że język nie funkcjonuje w oderwaniu od świata, lecz rozwija się w działaniu, relacji i doświadczeniu. Język jest nie tylko narzędziem komunikacji, lecz także sposobem uczestnictwa w rzeczywistości społecznej i kulturowej. W ekologicznym podejściu do edukacji językowej uczenie się nie polega na stopniowym opanowywaniu struktur, lecz na wchodzeniu w praktyki językowe osadzone w konkretnych miejscach i sytuacjach, które oferują realne możliwości komunikacyjne (por. van Lier 2004). Miejsce przestaje być wówczas neutralnym tłem, a staje się aktywnym elementem procesu uczenia się – nośnikiem pamięci, znaczeń i narracji.
Projekt PILLOT – cele i założenia
Takie rozumienie języka i uczenia się stanowiło punkt wyjścia projektu PILLOT, czyli Promoting inclusive language learning opportunities through local culture and cultural heritage for learners with refugee and migrant backgrounds, realizowanego w ramach programu Erasmus+. Projekt koncentrował się na edukacji językowej dorosłych osób z doświadczeniem migracji i uchodźstwa, zakładając, że lokalne dziedzictwo kulturowe (zarówno materialne, jak i niematerialne) może pełnić funkcję środowiska uczenia się języka, a nie jedynie tematu zajęć. W tym sensie PILLOT wpisuje się w szerszy nurt myślenia o języku jako elemencie środowiska, w którym znaczenie powstaje w interakcji i działaniu, a nie w izolacji w sali lekcyjnej (van Lier 2010).
W działaniach projektowych język nie był nauczany „w połączeniu z kulturą”, lecz przez kulturę i w kulturze. Przestrzenie muzealne, miejskie i przyrodnicze stawały się miejscami realnych interakcji, w których uczący się wykorzystywali język do opisywania obiektów, negocjowania znaczeń, porównywania doświadczeń i tworzenia narracji. Takie podejście jest bliskie koncepcjom object-based learning, w których obiekt kultury działa jako mediator refleksji, emocji i komunikacji, a nie jedynie ilustracja treści językowych (por. Žák-Caplot 2024a).
Warsztat na ekspozycji Muzeum Warszawy
Fot. Muzeum Warszawy
Faza testowania i metodologia badań
Kluczowym elementem projektu była rozbudowana faza testowania prowadzona równolegle we wszystkich krajach partnerskich w okresie od czerwca 2024 roku do stycznia 2025. Testowanie miało charakter międzynarodowy i obejmowało działania realizowane w muzeach, przestrzeni miejskiej oraz podczas warsztatów terenowych. Nie chodziło przy tym o mechaniczne wdrażanie scenariuszy, lecz o ciągłe sprzężenie praktyki z refleksją, typowe dla badań wdrożeniowych.
Edukatorzy prowadzący zajęcia wypełniali arkusze refleksji po każdej sesji, uczestnicy brali udział w półustrukturyzowanych badaniach ankietowych, a w części warsztatów uczestniczyli zewnętrzni obserwatorzy wnoszący perspektywę „z zewnątrz”. Tak zaprojektowana procedura pozwalała na porównywalność wyników między krajami, przy jednoczesnym uwzględnieniu lokalnej specyfiki działań. W pięciu krajach partnerskich przeprowadzono łącznie 98 sesji pilotażowych, zaplanowanych pierwotnie jako spotkania 90-minutowe, z czego w 76 przypadkach prowadzona była pogłębiona obserwacja. W działaniach uczestniczyło 689 dorosłych uczących się, a aktywności wdrażało 18 edukatorów wspieranych przez 16 obserwatorów i ewaluatorów.
Warsztat o czeskiej kulturze stołu
Fot. Centrum demokratického vzdělávání
Rezultaty ilościowe i jakościowe
Zbiorcze wyniki ewaluacji ilościowej ze wszystkich krajów wskazują na bardzo wysoki poziom akceptacji przyjętego modelu pracy. Około 90–95% uczestników oceniało swoje doświadczenie na poziomie 4 lub 5 w pięciostopniowej skali satysfakcji, a ponad 85% deklarowało aktywne zaangażowanie w proponowane działania.
Równie wyraźne były efekty w obszarze językowym: około 80–90% uczestników deklarowało wzrost pewności w posługiwaniu się językiem, poszerzenie zasobu słownictwa oraz lepsze rozumienie komunikatów w sytuacjach realnych. Ponad 85% respondentów wskazywało także na wzrost wiedzy kulturowej i historycznej dotyczącej miasta lub kraju goszczącego, co potwierdza, że integracja języka z dziedzictwem kulturowym sprzyja równoczesnemu rozwojowi kompetencji językowych i międzykulturowych (Komisja Europejska 2019).
Warsztat w skansenie Muzeum Etnograficznego Transylwanii
Fot. Muzeum Etnograficzne Transylwanii
Analiza jakościowa odpowiedzi uczestników oraz obserwacje ewaluatorów pokazują, że warsztaty były postrzegane jako angażujące, dynamiczne i sprzyjające poczuciu bezpieczeństwa. Uczestnicy podkreślali znaczenie pracy zespołowej i interakcji społecznych, wskazując, że nauka języka poprzez wspólne działanie i eksplorację przestrzeni sprawiała, iż komunikacja stawała się naturalna i mniej obciążona lękiem przed błędem.
Wnioski dla edukatorów
Z perspektywy ewaluatorów szczególnie istotne okazało się świadome stosowanie języka inkluzywnego i prostego, dostosowanego do możliwości najsłabszych językowo uczestników grupy. Obserwacje pokazały, że skuteczna praca w przestrzeniach dziedzictwa wymaga od edukatorów nie tylko kompetencji merytorycznych, lecz także umiejętności upraszczania przekazu, parafrazowania i reagowania na potrzeby odbiorców, bez infantylizacji treści. Ewaluatorzy zwracali również uwagę na znaczenie wcześniejszego przygotowania do pracy w muzeum lub w terenie, obejmującego m.in. planowanie momentów ciszy, pozostawianie przestrzeni na wypowiedzi uczestników oraz świadome zarządzanie błędem językowym jako elementem procesu uczenia się.
Publikacje i zasoby projektu
Jednym z trwałych rezultatów projektu jest publikacja Cities that Speak (Žák-Caplot i Potasińska 2025) zaprojektowana jako wielojęzyczne narzędzie edukacyjne łączące naukę języka z lokalnym dziedzictwem kulturowym. Obejmuje ona rozdziały poświęcone miastom i językom partnerów projektu: Warszawie (język polski – odbudowa powojenna miasta, socrealizm i modernizm), Pradze (język czeski – secesja i kultura mieszczańska), Klużowi-Napoce (język rumuński – dziedzictwo średniowieczne), Florencji (język włoski – architektura i sztuka renesansu) oraz Luksemburgowi (język francuski i luksemburski – architektura współczesna XX wieku oraz średniowieczne struktury miejskie), a także moduł w języku angielskim.
Każdy rozdział wykorzystuje wybraną epokę architektoniczno-artystyczną jako punkt wyjścia do pracy językowej i refleksji nad relacją między językiem, miejscem i pamięcią. Szczególną rolę pełni ostatni rozdział, który wprowadza zagadnienia związane z Unią Europejską, wartościami europejskimi oraz programem Erasmus+, osadzając naukę języka w szerszym kontekście obywatelskim.
Uzupełnieniem publikacji są otwarte zasoby edukacyjne projektu, udostępnione w formule open access. Obejmują one gotowe aktywności dydaktyczne możliwe do wykorzystania w muzeach, przestrzeni miejskiej oraz w pracy z dorosłymi uczącymi się, w tym z osobami z doświadczeniem migracji. Istotną częścią materiałów jest moduł e-learningowy, który umożliwia dobór aktywności zgodnie z potrzebami użytkownika i profilem grupy, z wykorzystaniem filtrów tematycznych.
Konferencja w Muzeum Warszawy
Fot. T. Kaczor
Podsumowanie i konferencja międzynarodowa
Projekt PILLOT został podsumowany podczas międzynarodowej konferencji International Conference on Language Education of Adults through Cultural Heritage, która odbyła się30 października 2025 roku w Muzeum Warszawy. Wydarzenie to stało się przestrzenią spotkania i dialogu czołowych europejskich praktyków zajmujących się nauczaniem języków poprzez sztukę i dziedzictwo kulturowe. Konferencja zgromadziła 75 uczestników z 10 krajów i łączyła część referatową z warsztatami praktycznymi, podczas których prezentowano i testowano metody wykorzystywane w pracy z dorosłymi uczącymi się w przestrzeniach kultury. Obok wystąpień eksperckich istotnym elementem programu były sesje warsztatowe umożliwiające uczestnikom bezpośrednie doświadczenie podejść opartych na translanguagingu, pracy z obiektami muzealnymi oraz ekologicznej koncepcji uczenia się języka rozwijanej w projekcie PILLOT.
Projekt PILLOT pokazuje, że edukacja językowa dorosłych może skutecznie łączyć rozwój kompetencji językowych z doświadczeniem kultury i dziedzictwa. Szczegółowe informacje o projekcie oraz udostępnione rezultaty można znaleźć na stronie projektu: www.pillotproject.eu. Podejmowane w projekcie zagadnienia są kontynuowane i pogłębiane w ramach inicjatywy I Connect, Appreciate, Reinterpret, and Engage – Migrant Participatory Project Learning Through Reinterpretation of European Cultural Heritage (I.C.A.R.E. 2025-2028), koncentrującej się na łączeniu mediacji językowej i muzealnej w pracy z migrantami.
Komisja Europejska (2019), Key Competences for Lifelong Learning.
PILLOT Project Consortium (2025), Open-access educational resources, <www.pillotproject.eu/resources>, [dostęp: 3.12.2025].
UNESCO (2015), Recommendation concerning the Protection and Promotion of Museums.
van Lier, L. (2004), The Ecology and Semiotics of Language Learning: A Sociocultural Perspective, Boston: Kluwer
van Lier, L. (2010), The Ecology of Language Learning, „Procedia – Social and Behavioral Sciences", nr 3, s. 2—6.
Žák-Caplot, K. (2024), Object-based learning w edukacji języków rzadziej nauczanych. „Języki Obce w Szkole" nr 4, s. 93—103.
Žák-Caplot, K., Potasińska, P. (red.) (2025), Cities that Speak. Europe in Languages and Cultural Styles, Warszawa, Muzeum Warszawy.
