Nauka zdalna i hybrydowa w czasie pandemii koronawirusa przyczyniła się do błyskawicznego poszerzenia wiedzy z zakresu wspomaganej komputerowo nauki języka obcego (Computer Assisted Language Learning, CALL) oraz technologii informacyjno-komunikacyjnych (TIK) wśród nauczycieli, wykładowców i lektorów języków obcych1 . Niezbędne stało się umiejętne korzystanie z platform do prowadzenia wideokonferencji (Google Meet, Zoom, Microsoft Teams, Skype) oraz do organizacji pracy asynchronicznej (Moodle, Google Classroom czy Edmodo). Funkcjonalności wymienionych aplikacji są bardzo podobne, nauczyciele wykorzystują więc dodatkowe narzędzia internetowe typu Quizlet, Kahoot!, LearningApps, Wordwall, Genial.ly, Mentimeter i in., aby uatrakcyjnić lekcje oraz zwiększyć zaangażowanie uczniów i studentów w trakcie zajęć. Wiele programów można zainstalować jako aplikacje mobilne w telefonie czy tablecie, co pozwala na bardzo szerokie ich wykorzystywanie w procesie dydaktycznym.
Lechosław Hojnacki (2011: 35) uważa, że „zastosowanie technologii mobilnych w nauczaniu języków obcych może wspomagać kształtowanie i doskonalenie poszczególnych aspektów językowych oraz sprawności zarówno receptywnych, jak i produktywnych”. Należy jednak pamiętać, że samo wykorzystanie TIK na lekcji to tylko zastąpienie tradycyjnego pisania na tablicy wyświetlaniem prezentacji na ekranie, dlatego warto korzystać z kilku różnych narzędzi internetowych, aby urozmaicić omawiany materiał, zaktywizować uczestników i rozwinąć dodatkowe kompetencje.
W tradycyjnym modelu edukacji najczęściej to nauczyciel jest źródłem informacji, a uczniowie jedynie pasywnymi odbiorcami. Nie jest to najlepsza praktyka, chociaż sukcesywnie ulega zmianie. Wirtualny przekaz omawianych treści szczególnie na lekcjach języków obcych daje nauczycielom wiele możliwości wykorzystania zasobów internetu podczas zajęć online. Uczniowie mogą współpracować w tzw. chmurze, opracowywać wspólną prezentację, rozmawiać w chat roomach, korzystać z aplikacji mobilnych zsynchronizowanych z platformą edukacyjną, tym samym umożliwia się im rozwój kompetencji językowych i komunikacyjnych. Należy jednak podkreślić, że opanowanie innego systemu językowego to nie tylko opanowanie kompetencji językowej czy komunikacyjnej, równie istotny jest rozwój kompetencji interkulturowej. Samo opanowanie systemu językowego nie jest gwarantem dobrego posługiwania się językiem, ponieważ ważne jest, by osoba ucząca się potrafiła zrozumieć realia, w których ten język jest używany.
Bardzo często, mimo nawet dobrej znajomości języków obcych, uczniowie natrafiają na trudności w porozumiewaniu się z przedstawicielami obcych kultur. Obecnie jest to bardzo ważne, bowiem do Polski przyjeżdża coraz więcej cudzoziemców. Najczęściej są to obywatele Ukrainy i Białorusi. Wielu uczniów z tych krtajów pojawia się w polskich szkołach. Właśnie tam przyczyną międzykulturowych zakłóceń są odmienne tradycje, mentalność, wartości i obyczaje. Mimo że Ukraina, Białoruś i Rosja są nam bliższe kulturowo niż kraje zachodnie, to często nieznajomość języka i inne zwyczaje prowadzą do nieporozumień komunikacyjnych czy nawet konfliktów. Ważne jest zatem zainteresowanie polskich uczniów językiem naszych sąsiadów oraz przybliżenie ich kultury krajów. Joanna Kic-Drgas (2015: 37) wskazuje, że „aktywatorem zmian w tym przypadku powinna być edukacja, uświadamianie tego, że inne nie znaczy złe. Im szybciej ten proces się rozpocznie, tym szybciej jego efekty będą zauważalne. Rozpoczęcie kształcenia interkulturowego już na etapie przedszkolnym i wczesnoszkolnym pozwoli na utrwalenie w dzieciach postawy otwartości i tolerancji, którą będą wzmacniać na kolejnych etapach kształcenia”.
Termin „interkulturowość” pojawił się na gruncie nauczania języków obcych w latach 80. XX w., gdyż, jak stwierdza Claire Kramsch (1998: 96), to „język wyraża, ucieleśnia i symbolizuje rzeczywistość kulturową. Słowa odnoszą się do wspólnej wiedzy o świecie, poprzez słowa tworzymy rzeczywistość, poprzez użycie języka określamy siebie i innych – język jest wyrazem naszej społecznej tożsamości” (tłum. własne – K.G.). Treści interkulturowe stanowią obecnie integralną część kształcenia językowego w szkołach zarówno w programach nauczania, jak i podręcznikach, zatem także w kontekście nauczania zdalnego treści te nie powinny być rozdzielane.
Rozwijanie kompetencji interkulturowej w szkole podstawowej czy średniej to coś więcej niż poznanie odmiennych zwyczajów świątecznych. Jej głównym celem jest otwarcie uczniów na inną kulturę oraz zrozumienie i dostrzeżenie podobieństw i odmienności między ludźmi różnych narodowości. „Edukacja międzykulturowa wymaga skupienia się na poznaniu i zrozumieniu odmienności przedstawicieli innych kultur i ich tradycji. Jej celem jest także odnajdywanie podobieństw ponad tymi różnicami” (Sobkowiak 2015: 221). Zaznajamiając się z inną kulturą, uczniowie łatwiej przyswajają język obcy. O wiele naturalniej przychodzi im nauka melodyjnej wymowy języka rosyjskiego, gdy posłuchają rosyjskiej muzyki. Łatwiej też zrozumieją, dlaczego tak popularne jest picie herbaty w Rosji, gdy zobaczą różnorodność samowarów, i czemu modne są czapki-uszatki, gdy obejrzą reportaże o syberyjskich zimach.
Poprzez takie działania uczniowie z innych krajów również mają większą szansę na szybsze i łatwiejsze zaklimatyzowanie się w Polsce, lepsze odnalezienie się wśród polskich dzieci oraz dostosowanie się do polskich ram szkolnictwa. Jest to szczególnie istotne obecnie, w czasie izolacji i zamknięcia oraz dokuczliwego ograniczenia kontaktów między uczniami.
Należy jednak zadać sobie pytanie, jakie działania powinien podjąć nauczyciel, aby właśnie podczas edukacji zdalnej rozwijać kompetencję interkulturową tak istotną w edukacji językowej. Najważniejszym zadaniem jest dotarcie do uczniów z ciekawym przekazem, zaprezentowanie autentycznych interkulturowych materiałów oraz uzupełnienie ich interaktywnym obrazem. Jest to jednak wyzwanie dla nauczycieli języków obcych, często przeciążonych ogromem pracy, jaką należy wykonać, aby dostosować docelowe materiały do edukacji zdalnej.
Wychodząc naprzeciw potrzebom szkół i nauczycieli, Wydział Lingwistyki Stosowanej Uniwersytetu Warszawskiego podjął się realizacji projektu „Poznaj swoich sąsiadów – bliskich i dalekich. Język i kultura w pigułce. Program wspierający integrację dzieci i młodzieży w szkołach”. Autorkami projektu są dr hab. Svitlana Romaniuk oraz dr Katarzyna Jakubowska-Krawczyk. Jako jedna z osób odpowiedzialnych za realizację programu w młodszych klasach opiszę zamierzenia projektu i sposób jego wdrażania w przestrzeni wirtualnej.
Trwający obecnie projekt ma trzy główne cele, a mianowicie wdrożenie działań wspomagających integrację, zwłaszcza osób młodych i dzieci przez odkrywanie języka i kultury swoich kolegów (często z jednej klasy), wzbudzenie zainteresowania polskich uczniów językiem rosyjskim i ukraińskim, a w przyszłości – wybór jednego ze wschodnioeuropejskich języków jako języka trzeciego, a także rozwój kompetencji interkulturowych, szczególnie wśród tych uczniów, którzy zamierzają lub już uczą się języka rosyjskiego w szkołach. Projekt jest skierowany do szkół i uczniów zainteresowanych funkcjonowaniem i różnorodnością języków słowiańskich, ciekawych odmienności kulturowych i językowych bliskich sąsiadów. Ponadto projekt zakłada prowadzenie zajęć z języka polskiego z elementami kultury polskiej dla uczniów-cudzoziemców, którzy rozpoczęli naukę w Polsce. Po realizacji programu uczniowie będą mogli odpowiedzieć na kluczowe pytania: Co wiesz o kulturze i języku swoich kolegów? i Jak można skutecznie uczyć się języków obcych? Ogólnym celem projektu w klasach I-IV szkoły podstawowej jest opanowanie umiejętności językowych biernych i czynnych przez uczniów na poziomie zapoznawczym oraz zdobycie wymienionych kompetencji w poniżej wymienionych obszarach.
Wiedza
- — poznanie podstawowych informacji o wybranym języku obcym;
- — zdobycie podstawowej wiedzy o kulturze poszczególnych państw (symbole narodowe, sposoby świętowania, zwyczaje, rodzaje rozrywki);
- — poznanie źródeł informacji o kraju, którego język się poznaje (strony internetowe, książki);
- — poznanie wybranych zagadnień dotyczących geografii kraju bądź regionu (najważniejsze miasta, zabytki, zwłaszcza związane ze zwiedzaniem).
Umiejętności
- — podstawowe zwroty grzecznościowe, przedstawione na lekcji; przywitanie się, pożegnanie się, podziękowanie w języku obcym;
- — pojedyncze wyrazy i konstrukcje, przedstawione na zajęciach (dotyczące np. rodziny, szkoły);
- — rozumienie prostych pytań, poznanych na lekcji, odpowiadanie na nie (Jak masz na imię? Co to jest?).
Kompetencje społeczne
- — współpraca w grupie z użyciem prostych konstrukcji poznanych na zajęciach;
- — wrażliwość na problemy wynikające z odmienności kulturowej;
- — świadomość podobieństw i odmienności Polaków oraz innych narodowości – ich kultury i zwyczajów (rozumienie, że przynależność do innej kultury przejawia się w wyglądzie czy sposobie mówienia; spostrzeżenie różnic w zachowaniach – werbalnych i niewerbalnych).
Aby osiągnąć powyższe cele, należało wybrać jak najlepszą platformę, pozwalającą ciekawie i interaktywnie zaprezentować materiał. Zdecydowałam się na stosunkowo nową funkcję platformy Canva, czyli konto edukacyjne „Canva dla oświaty” (www.canva.com/ pl_pl/edukacja), które idealnie nadaje się do prowadzenia projektów edukacyjnych. Jest to bezpłatne, intuicyjne narzędzie do projektowania graficznego dla szkół2. „Canva dla oświaty” umożliwia urozmaicenie zajęć dydaktycznych z języków obcych, z języka polskiego i z innych przedmiotów. Pozwala na tworzenie własnych prezentacji od podstaw, współdzielenie projektów przez uczniów i korzystanie z edytowalnych szablonów edukacyjnych.
Rys. 1. Przykłady szablonów edukacyjnych
Rys. 2. Infografiki edukacyjne do wykorzystania
Rys. 3. Arkusze naukowe do wyboru
Aplikacja ma bogaty zasób gotowych prezentacji i infografik edukacyjnych, arkuszy językowych, artystycznych, naukowych, fiszek i tablic online.
Rys. 4. Wybór tablic i arkuszy online
Rys. 5. Przykłady map myśli i plakatów klasowych
Prezentację można w aplikacji zaprojektować samodzielnie, używając dowolnych elementów i dodając własne pomysły. Funkcjonalności Canvy umożliwiają interaktywną pracę zarówno z tekstem i grafiką, jak i z dźwiękiem oraz animacjami. Do wyboru użytkowników są mapy myśli, wykresy bąbelkowe, plakaty klasowe i szkolne. Ułatwiają one pracę prowadzącego i wizualnie uatrakcyjniają przekaz. Dodatkowo można „ożywić” swoje projekty dzięki usługom Bitmoji i Giphy.
Rys. 6. Dodatki i animacje do wykorzystania w projektach lekcyjnych
Jak zainteresować ucznia, aby nie była to tylko nudna lekcja, ale kojarzyła się pozytywnie, była ciekawa i jednocześnie pozostawiła trwały ślad w pamięci młodych umysłów? Najlepiej zaangażować jak najwięcej zmysłów. Canva pozwala jednocześnie na słuchanie, oglądanie i interakcje na dodatkowej funkcjonalności Canva Live. Materiał możemy zaprezentować na trzy sposoby: udostępniając ekran, który wyświetlamy dla wszystkich uczestników, podając adres www.canva.com wraz z numerem pokazanym na górze slajdu naszej prezentacji lub przesyłając bezpośredni link albo QR Code.
Aplikacja pozwala na:
- — wyszukiwanie szablonów, zdjęć i grafik z bogatej biblioteki multimedialnej;
- — interaktywną prezentację LIVE z możliwością komentowania przez oglądających;
- — wstawianie linków zewnętrznych oraz załączanie multimediów z YouTube;
- — tworzenie prostych animacji poklatkowych, wideo, gifów, filmików czy muzyki;
- — notowanie i komentowanie podczas tworzenia projektu;
- — wyszukiwanie, przesyłanie, wstawianie oraz edycję zdjęć i ilustracji;
- — zaawansowaną pracę z tekstem i ciekawe efekty tekstowe;
- — projektowanie atrakcyjnych kart pracy;
- — tworzenie quizów, odwróconych lekcji, stacji zadaniowych;
- — wstawianie różnorodnych treści za pomocą linków lub kodów embed.
Aby uzyskać dostęp do Canvy dla oświaty, należy założyć konto edukacyjne w serwisie Canva. Użytkownik automatycznie otrzymuje dostęp do konta dla oświaty, jeśli podany przez niego mail jest zarejestrowany w domenie edukacyjnej typu edu.pl. W innym wypadku należy potwierdzić swoje kwalifikacje i pracę w szkole. Platforma umożliwia stworzenie wirtualnej klasy i zespołu uczestników oraz dodanie uczniów do stworzonej grupy. Wszyscy uczestnicy mają dostęp do załączonych materiałów oraz łatwo przesyłają i udostępniają własne projekty.
Rys. 7. Tworzenie wirtualnej klasy
Canva współpracuje z innymi platformami edukacyjnymi, zatem zaprojektowaną prezentację można udostępnić za pomocą Google Classroom, Microsoft Teams i Remind.
Rys. 8. Udostępnianie materiałów na innych platformach
Poniżej przedstawiam przykłady wykorzystania Canvy w klasach I–IV szkoły podstawowej podczas realizacji opisanego wyżej projektu.
Poznaj swoich sąsiadów – bliskich i dalekich
Rozpoczynając pracę nad prezentacją, najlepiej wybrać najbardziej odpowiadający założeniom projektu szablon, który wprowadzi w tematykę zajęć.
Rys. 9. Wybór szablonu
Alfabet rosyjski
Canva ułatwia wprowadzenie na zajęciach nowego języka. Wykorzystując bogatą bibliotekę multimedialną dostępną w programie, można umieścić każdą literkę lub wyraz na odrębnym szablonie, z różnym tłem i grafiką, a w treść prezentacji „wkleić” filmik bezpośrednio z serwisu YouTube. W ten sposób uczestnicy zapoznają się z cyrylicą, oglądają wideo z alfabetem rosyjskim, następnie powtarzają nowe zwroty „Привет! Как тебя зовут? Меня зовут Томек!”. Dołączone filmy przedstawiają dzieci z różnych krajów, które mówią po rosyjsku z różnym akcentem. Wszystkie te działania wykonujemy bezpośrednio w prezentacji.
Rys. 10. Umieszczanie elementów w prezentacji
Położenie Rosji
W bibliotece multimedialnej można znaleźć mapy i lokalizacje, które pokazują wybrane punkty i miejsca z różnej perspektywy. Do swojej prezentacji wybrałam Rosję, która została przybliżona jako ruchomy gif z satelity pozaziemskiej. Uczniowie mieli okazję obejrzeć Europę i Rosję z kilku różnych perspektyw.
Rys. 11. Wybór elementów interaktywnych
Architektura kraju Celem prezentacji było również zapoznanie uczniów z kulturą i architekturą Rosji. Zwróciłam uwagę na budowę cerkwi, Siedem Sióstr Stalina oraz mosty zwodzone w Sankt Petersburgu. Za przykład posłużyły zdjęcia petersburskich i moskiewskich cerkwi. Dołączyłam też kilkunastosekundowe, autentyczne filmy przedstawiające Sobór Wasyla Błogosławionego oraz Plac Czerwony w ciągu dnia w ujęciu poklatkowym w czasie wędrówki turystów. Widz ogląda budynki i ich otoczenie z perspektywy zwiedzającego. Rys. 12. Animacje poklatkowe prezentujące wybrane miejsce Mosty zwodzone w Sankt Petersburgu zostały przedstawione za pomocą ruchomego GIF-a. Filmiki wywarły duże wrażenie na uczniach i były przyczynkiem do żywej dyskusji na temat „Wenecji Północy”.
Rys. 13. Ruchome GIF-y przedstawiające dany obiekt
Symbole Rosji
Wybrane symbole Rosji zostały przedstawione na krótkich ruchomych animacjach, dzięki czemu uczniowie mogli obejrzeć, jak działa samowar czy jak otwierana jest matrioszka. Dodatkowo podczas sesji Canva Live uczniowie mogli głosować, który samowar najbardziej im się podoba.
Rys. 14. Animacje przedstawiające wybrane artefakty
W młodszych klasach przeprowadzono dodatkowo lekcje dotyczące obchodów Świąt Bożego Narodzenia w Rosji i na Ukrainie. Ciekawie i angażująco dla tej grupy wiekowej pokazano, jak Rosjanie przygotowują się do świąt, jak spędzają czas, jakie mają zwyczaje i tradycje prawosławne. Opisane prezentacje z powodzeniem można wykorzystać jako kreatywne wprowadzenie do konkretnych zajęć bądź potraktować jako ich podsumowanie. Propozycje wykorzystania Canvy w starszych klasach Canvę dla oświaty można wykorzystać w klasach starszych i na wyższych poziomach zaawansowania znajomości języka m.in. przy projektach o tematyce społecznej, z wykorzystaniem fragmentów filmów, wywiadów czy seriali.
Rys. 15. Załączanie multimediów z serwisu YouTube
Rys. 16. Wykorzystanie fragmentów seriali oraz ich omówienie
Warto wykorzystać funkcjonalność Canva Live, czyli możliwość pisania i wysyłania odpowiedzi na zadane pytanie. Na wyświetlanym slajdzie uczniowie widzą, jakie treści muszą przekazać. Odpowiedzi są widoczne zarówno dla uczestników, jak i prowadzącego. Zaletą Canvy dla oświaty jest możliwość gromadzenia wszystkich dokumentów w chmurze i wykorzystania jej na każdym poziomie językowym.
Rys. 17. Wykorzystanie funkcjonalności canva.live
Podsumowanie
Zaprezentowane w niniejszym artykule sposoby wykorzystania Canvy dla oświaty to zaledwie punkt wyjścia do wykorzystania narzędzi internetowych w procesie rozwijania kompetencji interkulturowych podczas edukacji zdalnej. Mają one inspirować nauczycieli, którzy zastanawiają się, jak wprowadzić elementy interkulturowe na zdalnych zajęciach językowych. W wyniku odpowiednio zaprojektowanych działań dydaktycznych, prowadzonych w przestrzeni wirtualnej, uczniowie powinni wykształcić w sobie postawę interkulturową, rozwinąć wrażliwość i otwartość na inne kultury, aby w przyszłości nie tylko umieć porozumieć się w języku obcym, ale również przyczynić się do budowania wzajemnej tolerancji i harmonijnego współistnienia kultur.
BIBLIOGRAFIA
- Gajda, K. (2020), Wykorzystanie materiałów filmowych na lektoratach języka rosyjskiego jako przykład rozwijania kompetencji interkulturowej, [w:] E. Bieńkowska-Kajko i in. (red.), Tradycyjne podejście i nowe perspektywy w nauczaniu języków obcych, t. 2, s. 46–56, Gliwice: Wydawnictwo Politechniki Śląskiej.
- Gębal, P. (2019), Dydaktyka Języków Obcych. Wprowadzenie, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
- Hojnacki, L. (red.) (2011), Mobilna edukacja. M-learning, czyli (r)ewolucja w nauczaniu (przewodnik dla nauczycieli), Warszawa: Think Global, [dostęp: 18.02.2021].
- Karolczuk, M. (2014), Rola refleksji w przygotowaniu ucznia do komunikacji międzykulturowej na lekcji języka rosyjskiego jako obcego, „Neofilolog”, nr 42/2, s. 215–226.
- Kic-Drgas, J. (2015), Czym skorupka za młodu nasiąknie…, czyli kilka uwag o kształceniu interkulturowym najmłodszych, „Języki Obce w Szkole”, nr 1, s. 36–42.
- Komorowska, H. (2003), Metodyka nauczania języków obcych, Warszawa: Fraszka Edukacyjna.
- Kramsch, C. (1998), Language and Culture, Oxford: Oxford University Press
- Sobkowiak, P. (2015), Interkulturowość w edukacji językowej, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.
- Zieliński, Z. (2012), E-learning w edukacji. Jak stworzyć multimedialną i w pełni interaktywną treść dydaktyczną, Gliwice: Helion.
