treść strony

Przełamywanie barier i blokad studentów słyszących podczas zajęć z polskiego języka migowego

Język migowy2 często jest mylony z językiem ciała oraz pantomimy. Tymczasem ma on swój odrębny system z własnymi zasadami gramatycznymi i leksykalnymi, bazującymi na formach wizualno-przestrzennych oraz gestach. Do elementów tego języka należą ruchy: dłoni, rąk, głowy, nierzadko i całego ciała oraz silnie rozbudowana mimika. Tylko w odniesieniu do ruchów dłoni wyróżnia się cztery podstawowe parametry: podstawa – dłoń otwarta/zamknięta; lokalizacja – dłoń z przodu klatki piersiowej, na środku czoła, na wysokości brzucha; ruch – w górę, w dół; orientacja przestrzenna – dłoń skierowana ku górze, w dół. Wielość tych elementów sprawia, że poziom trudności nauczenia się języka migowego jest porównywalny do problemów z uczeniem się języka japońskiego, chińskiego, koreańskiego czy arabskiego (Jacobs 1996: 191; Kemp 1998: 256; Wilimborek 2015: 118).

Język migowy pełni te same funkcje, co język foniczny: umożliwia komunikację       i utrzymywanie relacji interpersonalnych, a także daje możliwość  wyrażania tożsamości kulturowej. Warto pamiętać, że język migowy jest traktowany jako swoiste spoiwo społeczności g/Głuchych3. Z tego powodu nauka języka migowego powinna obejmować również naukę zasad kultury oraz savoir-vivre’u g/Głuchych (Quinto-Pozos 2011: 139). Jak pisze Czajkowska-Kisil (2014: 18), nauka kultury g/Głuchych pozwala na dostrzeżenie różnic językowych między językiem migowym a językiem fonicznym, w tym umożliwia poznanie systemu wartości kulturowych i obyczajów.

W Polsce oficjalnym językiem g/Głuchych jest polski język migowy – PJM. Jednak nie jest on nadal uznawany za język mniejszościowy, tak jak stało się to w wielu krajach Europy, np. we Francji czy w Finlandii (Timmermans 2005: 41, 47). Ponadto polski język migowy pozostaje w dalszym ciągu niewystandaryzowany (Świdziński  1998:  70)  i cechuje się znaczną różnorodnością znaków w poszczególnych regionach kraju (Romanowska 2011: 81; Tomaszewski  i Piekot 2015: 65). Cechy znaków migowych, takie jak miejsce artykulacji (wykonania) znaku, a także same znaki, np. liczby czy nazwy własne, mogą być odmienne w różnych miastach. Zauważyłam liczne regionalizmy nawet w Trójmieście, z którego pochodzę. Z kolei z uwagi na ingerencję słyszących w system edukacji osób z dysfunkcją słuchu (Szczepankowski 2002: 129; Januszewicz i in. 2014: 10) w wielu migach, zwłaszcza u osób starszych, są wyraźnie widoczne zapożyczenia pochodzące ze sztucznego systemu języka migowego – SJM (Wilimborek 2015: 116). Biorąc pod uwagę wymienione czynniki, ze względu na różnice, które występują między językiem polskim, czyli językiem fonicznym – systemem słuchowo-głosowym, a polskim językiem migowym, czyli systemem wizualno-gestowym (Tomaszewski i Piekot 2015: 65), naukę PJM należy traktować jak naukę języka obcego (Wilim- borek 2015: 116).

Bariery i blokady występujące u studentów słyszących rozpoczynających naukę polskiego języka migowego

Prowadząc zajęcia z polskiego języka migowego, zauważyłam, że większość studentów w początkowym okresie nauki ma problemy ze skupieniem wzroku na całej sylwetce osoby migającej. Swój wzrok kierują oni wyłącznie na dłonie, ponieważ chcą jak najlepiej zapamiętać i odzwierciedlić dany znak. Pomijają przy tym inne istotne aspekty związane z prawidłowym miganiem, takie jak: mimika twarzy, mlaskanie, tupanie, postawa ciała. Z tego względu postanowiłam, że pierwsze zajęcia będą miały na celu „otworzenie” studentów, a podczas wszystkich zajęć studenci będą siedzieli w kole.

Strach przed głupią miną

W trakcie zajęć dostrzegam wśród studentów obawę  przed zrobieniem głupiej miny. Dlatego też jako pierwsza pokazuję im migi, które początkowo mogą wydawać się śmieszne. Na przykład: pies głaskany po brzuchu – pokazanie tej czynności wymaga uniesienia jednej ręki do góry, druga ręka (ze zgiętymi palcami) musi poruszać się po brzuchu, dodatkowo, żeby prawidłowo odzwierciedlić, jak wygląda pies głaskany po brzuchu, należy wystawić lekko język i delikatnie sapać. Migając to, przełamuję u studentów lęk przed zostaniem wyśmianym przez innych uczestników zajęć. Dzięki temu przedstawiam im także zasady i normy obowiązujące w języku migowym, a co za tym idzie – odnoszę się do kultury g/Głuchych

Miganie w „ramie” ciała

Osoby słyszące bardzo często również boją się wykonywać migi poza komfortową granicą swojego ciała, a ich gestykulacja nie wykracza poza szerokość ramion. Z tego też względu najpierw uczę migania znaków: ja, ty, on, oni, tamte osoby, tam, za oknem itp. To sprawia, że ręce uczących się powoli wychodzą poza początkową strefę bezpieczeństwa, oni sami zaczynają czuć się swobodniej, a tym samym przestają wstydzić się rozbudowanej gestykulacji

Rola mimiki

Odpowiedni wyraz twarzy jest kluczem do sukcesu podczas posługiwania się językiem migowym, ponieważ pomaga w określeniu zarówno tematu, jak i nastroju rozmowy (Sutton-Spence 2009: 104). W celu wyćwiczenia odruchu posługiwania się mimiką twarzy opracowałam zabawę4, podczas której osoba migająca musi przekazać pozostałym uczestnikom zajęć dane wyrażenie, a ci muszą odgadnąć, w jakim kontekście należy go używać, na przykład: płakać – płaczę ze śmiechu; płaczę,  ponieważ jestem smutna/smutny; duży – duży, ciężki karton; duży, lekki balon.

Sposoby zapamiętywania znaków

Język migowy ma wersję pisaną – SignWriting (Grabowska-Orządała i in. 2012), jednak nauka tej formy jest bardzo trudna i czasochłonna, przez  co  powszechnie  pomijana. Z tego powodu studenci bardzo często zaznaczają, że obawiają się, iż brak możliwości zapisu znaku migowego utrudni im jego zapamiętanie. W internecie są dostępne liczne materiały, których celem jest pomoc w nauce języka migowego, lecz trzeba pamiętać zarówno o zróżnicowanym sposobie migania, jak i o niedostępności poszczególnych znaków. Tym samym, żeby ułatwić studentom utrwalanie poznanych  zagadnień,  opracowuję  specjalne materiały wideo oraz pomoce rysunkowe czy zdjęcia. Ponadto tłumaczę etymologię poszczególnych znaków arbitralnych5, co ma ułatwić ich zapamiętanie.

Zasady pomocne w kontaktach z g/Głuchymi i podczas nauki PJM

Opierając się na własnym doświadczeniu, proponuję, by jeszcze przed rozpoczęciem zajęć  przekazać  uczącym  się następujące wskazówki dotyczące porozumiewania się z g/Głuchymi:

  • nie zasłaniaj ust – g/Głusi bardzo często potrafią czytać z ruchu warg, w ten sposób kierowana do nich wypowiedź staje się bardziej zrozumiała;
  • mów powoli i wyraźnie;
  • używaj prostych sformułowań;
  • utrzymuj kontakt wzrokowy;
  • nie odwracaj głowy w czasie rozmowy;
  • bez skrępowania używaj mimiki i ruchów rąk, ponieważ pomagają one we właściwym zrozumieniu wypowiedzi;
  • unikaj słów abstrakcyjnych i ogólnikowych, gdyż język migowy jest językiem bezpośrednim, dosłownie odzwierciedlającym rzeczywistość;
  • unikaj pisania swoich wypowiedzi na papierze, ponieważ bardzo często dla osób g/Głuchych język polski foniczny jest niezrozumiały, jest językiem obcym.

 

Kilka słów podsumowania

Blokady i bariery mogą pojawić się na każdym etapie nauki języka migowego. Mają one charakter językowy i kulturowy. Wilimborek (2015: 118) zauważa, że g/Głusi mają tendencję do narzucania osobom słyszącym swojego sposobu migania. Moje obserwacje także to potwierdzają. Dlatego nauczyciel języka migowego powinien uczyć nie tylko poprawności językowej, lecz także ogólniejszej umiejętności odzwierciedlania rzeczywistości za pomocą migów/gestów. Przedstawione sposoby „otwierania” uczniów na używanie języka migowego sprzyjają nabywaniu tej umiejętności.

 

Bibliografia:

  • Czajkowska-Kisil, M. (2014), Głusi, ich język i kultura – zarys problematyki, [w:] P. Rutkowski, S, Łozińska (red.), Lingwistyka przestrzeni i ruchu: Lingwistyka migowa a metody korpusowe, Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, s. 18–25.
  • Grabowska-Orządała, M., Józefiak, J., Lemirowska-Wronka, J., Podgórni, K. (2012), PI Zapisać ciszę. Podręcznik do nauki języka migowego z wykorzystaniem zapisu Sign-Writing, Nowy Sącz <`w> [dostęp: 29.06.2020].
  • Jacobs, R. (1996), Just How Hard Is It to Learn ASL: The Case for ASL as a Truly Foreign Language, [w:] L. Ceil (red.), Multicultural Aspects of Sociolinguistics in Deaf Communities, Washington: Gallaudet University Press, s. 183–226.
  • Januszewicz, M., Jura, M., Kowal, J. (2014). Każdy ma prawo do nauki. Prawo głuchych do dostępu do języka i edukacji, [w:] M. Sak (red.), Edukacja Głuchych, Warszawa: Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich, s. 8–16.
  • Kemp, M. (1998), Why is Learning American Sign Language a Challenge?, „American Annals of the Deaf”, nr 3(143), s. 255–259.
  • Quinto-Pozos, D. (2011), Teaching American Sign Language to Hearing Adult Learners, „Annual Review of Applied Linguistics”, nr 31, s. 137–158.
  • Romanowska, O. (2014), Regionalizmy w polskim języku migowym, [w:] E. Woźnicka (red.), Tożsamość społeczno-kulturowa głuchych, Łódź: Polski Związek Głuchych Oddział Łódzki, s. 79–91.
  • Sutton-Spence, R. (2009), Sign Language Narratives in the Classroom: Identity, Culture and Language, [w:] M. Mertzani (red.), Sing Language Teaching and Learning, Bristol: Centre for Deaf Studies, s. 102–112.
  • Szczepankowski, B. (2002), Język migowy w życiu osób niesłyszących, [w:] Z. Tarkowski, G. Jastrzębowska (red.), Człowiek wobec ograniczeń. Niepełnosprawność – komunikowanie – diagnoza – terapia, Lublin: Wydawnictwo Fundacji ORATOR, s. 109–131.
  • Świdziński, M. (1998), Bardzo wstępne uwagi o opisie gramatycznym polskiego języka migowego, „Audiofonologia”, nr 12, s. 69–82.
  • Tomaszewski, P., Piekot, T. (2015), Język migowy w perspektywie socjolingwistycznej, „Socjolingwistyka”, nr 29, s. 63–87.
  • Timmermans, N. (2005), Le status des langues des signes en Europe, Strasbourg: Conseil De l'europe Eds.
  • Wilimborek, B. (2015), Nauczanie języka migowego osób słyszących, „Języki Obce w Szkole”, nr 4, s. 115–118.

Powiązane artykuły